Âşık Yusuf Başaran

Who

Minstrel (âşık) and zâkir

Period

1900 – 1994

Other names

Âşık Yusuf, Âşık Dede

Basis

Reported

Biography by: Zeynep Oktay. Layout and source notes: mezirme.com.

Zeynep Oktay’s memoir

The following memoir was written by Zeynep Oktay (Oktay). It is published, in the original Turkish, as sent through Fatoş Oktay on 18 October 2026.

YUSUF BAŞARAN
(1900 - 1994)

Onu daha çok “Âşık Dede” adıyla tanıyoruz. Asırlık ömründe hayata güzellikler sunmuş bir can. O bir Alevi dedesi. Sazın, sözün ustası; bağlamayı konuşturan adam. Kendi bağlamasını yapabilecek beceriye de sahip bir marangoz. Duvar ustası. Mermerdeki mahareti ayrı bir yetenek. Amcam Kâtip Ali’nin mezarını yapmıştı. Ve daha birçok mezarı.

Anası Fatma Ana, babası Ittoğ Mustafa.

Altı kardeşler. Anlatımlara göre üvey ağabeyleri Ali Derviş İstanbul’da yaşamış. Saraya kavun satarmış. Yaşlanınca paltosu ve bastonu ile köye dönmüş. Alçak gönüllü, hoşgörülü bir insanmış. Şivesi ile de tam bir İstanbullu. Son yıllarını teyzesi, yani üvey anası Fatma Ana ile yaşamış. Abidin Akbaba polis, o da İstanbul’da yaşıyor. Kızlardan Zöhre Sivas’a gelin gidiyor. Mercan ve Sultan köyde evleniyor, elti oluyorlar. Mezirme’de yaşıyorlar.

Yusuf beş altı yaşındayken babası ölüyor. Fatma Ana çocuklarını alıp Sivas’a göçüyor. Akrabalarının olduğu Kangal-Mamaş’a yerleşiyor.

Torunları sevgili Nuriye ve Hüseyin Başaran kardeşlerden öğrendiğime göre Âşık Dede, çocukluğundan itibaren Mamaşlı Âşıklar Kurt Veli Dede ve kardeşi Vahap Efendi’nin sazından sözünden çok etkileniyor.

Sivas Pir Sultan Abdal’ın da Sivas’ı. Sivas Âşık Veysel’in de Sivas’ı…

Beş yüz yıl önce Pir Sultan’ı asan zihniyet 20. yüzyılda Sivas’ı yakıyor. 2 Temmuz 1993 Sivas yangını unutulur şey midir? Pir Sultanlar, Âşık Veyseller Anadolu’nun taşına toprağına avazı sinmiş ozanlar olarak bugünlere ses vermiş değerlerdir. Zamanla delikanlı Yusuf ozanlar yatağı Mamaş’da çevresinin de etkisiyle saza merak salıyor. Kurt Veli Dede’nin kardeşi Vahap Efendi’den saz çalmayı öğreniyor. Halk ozanlarının çalıp söylediklerini icra etmeye başlıyor:

Sivas ellerinde sazım çalınır
Çamlıbeller bölük bölük bölünür
Yardan ayrılmışım bağrım delinir
Kâtip arzuhalim yaz yâre böyle
(Pir Sultan Abdal)

O böyle yakınırken kendini tekrar Mezirme’de buluyor. Hüsöğ Dede’nin ve Güllü Ana’nın kızı Satı Bibi ile evleniyor.

Mezirme-Mamaş arasında gelip gitmeler sürüyor. Sazla sözle bağını daha güçlendiriyor. Kurt Veli Dede ve çevresinden cem icra etmeyi de öğreniyor. Cemlerde zakirlik yapıyor. Yanı sıra çift çubuk, yani çiftçilik ve diğer uğraşları da var. Derken çocuklar büyüyor. Kendi bildiklerini oğlu Mustafa’ya da öğretiyor. Mustafa Dede ise şahsında topladığı bu zenginlikleri çocuklarına aktarıyor.

Âşık Dede ile Satı Ana’nın yedi çocukları oluyor. Elif, Fatma, Mustafa, Hacı Ali, Zeynep, Bayram ve Tamam. Hiçbiri hayatta değil. Rahmet diliyorum.

Aşık Dede büyük kızını bizim aileye gelin vermiş, Elif Ana büyük yengemiz. Ailenin küçüğü Tamam da çocukluk yıllarımın vazgeçilmezi; okulda sınıf arkadaşım, dışarıda oyun arkadaşım. Diğer arkadaşlarımızın da katılımıyla sekmeç, zileker, tottik, saklambaç oynuyoruz.

İki aile kavum hısım olmanın yakınlığıyla yaşıyor, birbirimize gelip gidiyoruz. Ne zaman onlara gitsek Âşık Dede’yi yanında yöresinde örs, çekiç, testere, keser gibi aletlerle benzer işleri yaparken görürdük. Kendine saz yapıyormuş. Oysa duvarda asılı kaç tane bağlaması, curası var.

***

Baharda yayla faslı, sonrasında yazın köydeki ailelerin çoğu bahçelere göçerdi. Hatta bazen aileler ikiye bölünür, ailenin yarısı yaylada, yarısı bahçede olurdu. Onlardan taraftaki bahçeler Değirmenönü, bizden taraftaki bahçeler Gilikoğlu diye adlandırılıyordu. Yan yana mekânlar. Başaranlar ile aramızda üç komşumuz vardı: Fındık Anagil, Kürt Kızı Elif Bacıgil ve Meryem Bibigil.

Yukarıdan Mezirme deresinden gelen suyu taşıyan ark boyunca uzanan yolun altında evler diziliydi. Her birinin bahçesinde asırlık ceviz ağaçları vardı. Okullar açılmaya yakın cevizler çarpılırdı, yani toplanırdı. Ceviz çarpma günleri en şenlikli günlerimiz olurdu. İki Zeynep, dört Tamam’dan oluşan gönüllü gruba Bayram Ağabey ve arkadaşları da eklenince bir alay çocuk toplanırdı. İki Zeynep, Âşık Dede’nin kızı Zeynep abla ve ben. Dört Tamam’ı evlere göre sıralıyorum: Kardeşim Tamam, Ege Bibi’nin kızı Tamam, Fındık Ebe’nin torunu Tamam, Âşık Dede’nin kızı Tamam. Yetmedi, bu çocuklardan birinin babaannesi Dımış Tamam, diğerinin anası Hosdöğ Tamam. Şimdi “El-insaf” demiyor musunuz? Siz adı “Tamam” olan bir tek erkek çocuk hatırlıyor musunuz? Ne ise, kaldığımız yere dönelim.

Âşık Dede ceviz indirecekti ya… İki delikanlı ellerinde değnekle ağacın tepesine tırmanır, dalları sallayarak, değnekle vurarak cevizleri dökerlerdi. Zeynepler, Tamamlar da aşağıda çitlerin, otların arasından cevizleri toplar, telislere doldururlardı. İş bittikten sonra Âşık Dede bir miktar cevizi çocuklara pay ederdi. Almak istemeyenlere kızar, “Alın hadi! Ben size emeğinizin karşılığını veriyorum. Emeğin değerini bilin” diye bir de ders verirdi.

Ya sazla sözle verdiği dersler… Yaz aylarında komşu köylerden kalabalık gruplar Âşık Dedegile ziyarete gelirlerdi. Kurbanlar kesilir, sofralar kurulurdu. Bütün komşular toplanırdı. Âşık Dede bağlamasını kucağına alınca herkes susar, onu dinlerdi. Hele bir de hem oğlu hem öğrencisi Mustafa Dede’yi yanına alırsa… İkisinin sesi birbirinden güzel… İkisinin sazdaki becerisi birbirinden üstün. Türküler, deyişler birbirini izlerdi. Zevk almak bir yana uçardı sanki dinleyenler… Bunu aynı toplulukta gülenlerin yanı sıra ağlayanları izlerken gözlemlerdiniz.

Baba oğul bu büyük ustaları en son ne zaman dinledim bilemiyorum ama onları andıkça o ezgileri duyar gibi oluyorum. Torunu Nuriye Erol dedesinden şu dörtlüğü aktardı:

Eğer olduysan hasta
Gel derdine derman iste
Doğru geldiysen dosta
Öldüysen can bulunur.

Hüseyin Başaran da “Dedem bunu çok çalar çağırırdı” diyor.

Yaz bahar ayında varayım dedim
Varamadım gül yüzlü yar küstün mü?
Cemaline yüzüm süreyim dedim
Süremedim gül yüzlü yar küstün mü?

Ziyarettir nazlı yârin yolları
Arap atla kestireyim çölleri
Al yanakta al kırmızı gülleri
Deremedim gül yüzlü yar küstün mü?¹

Âşık Dede Ankara-Yenimahalle’de Karşıyaka Mezarlığı’nda. Başaran Dedeler anılarda yaşamaya devam edecekler.

¹ Tokat/Zile yöresinde derlenmiş olup, sözlü gelenekten geçtiği için bazı dizeleri farklı yörelerde değişiyor.

— Zeynep Oktay

Life

According to the life story written by Süleyman Özerol, Yusuf Başaran was born in Ballıkaya in 1316 (1900); his mother was Fatma and his father Mustafa. He learned to play the bağlama (long-necked lute) and to serve as zâkir (musician and singer) in cem (Alevi gathering) ceremonies in the village of Mamaş, in the Kangal district of Sivas, from Vahap Efendi, Kurt Veli, Âşık Süleyman and Âşık Hasan. He became a master of the melodies of tekke (lodge) music such as the deyiş (devotional song) and the düvaz imam. Until İmam Dede (Şahin) died in 1968, he served as zâkir alongside him in cem ceremonies (Özerol 2011).

Özerol writes that he interviewed Âşık Yusuf in Ballıkaya on 10 July 1991. According to this interview, Yusuf Başaran went to Istanbul in the autumn of 1938 and recorded two discs with four deyiş. Also according to Özerol, Ruhi Su made field recordings in Ballıkaya in 1974 and 1978; some of the semah songs on the album Semahlar were collected here (Özerol 2011). Zeynep Oktay reports that Ruhi Su dedicated this LP “Antalya ili Elmalı ilçesi Akçainiş köyü ile Âşık Yusuf, Mustafa Başaran ve Ballıkaya erenlerine” (to the village of Akçainiş in Elmalı, Antalya, and to Âşık Yusuf, Mustafa Başaran and the saints of Ballıkaya) (Oktay, Mustafa Başaran); we have not yet seen this dedication on the record itself.

Yusuf Başaran died in Ankara in 1994 (Özerol 2011).

Zeynep Oktay’s memoir adds details from family and village memory. According to it, Yusuf Başaran, known in the village as “Âşık Dede”, was an Alevi dede; he was also a carpenter who made his own bağlama, and a builder and marble craftsman. His father, Ittoğ Mustafa, died when he was five or six; his mother Fatma Ana moved with her children to the village of Mamaş in Kangal, where they had relatives. On returning to Mezirme, Yusuf Başaran married Satı Bibi, daughter of Hüsöğ Dede and Güllü Ana; they had seven children. He is buried in Karşıyaka Cemetery in Yenimahalle, Ankara (Oktay).

According to the author, Âşık Dede made many gravestones. In a photograph in the archive, the inscription on a gravestone in the old cemetery reads “USTASI AŞIK YUSUF” (master [mason]: Âşık Yusuf) (MZ.2026.2.6). It is tempting to think this master was Yusuf Başaran, but this has not been confirmed by a document.

Âşık Yusuf in the sources

Levent Çoban’s academic study of the musical culture of Hekimhan, quoting Özerol’s 1989 article, writes that “dede/âşıks such as Âşık Yusuf and İmam Dede” raised in Ballıkaya were known in almost every village from Sivas to Arguvan, Arapgir and Hekimhan. In the same study’s master–apprentice table, Âşık Yusuf Başaran is shown as master and Hüseyin Başaran as apprentice (Çoban 2018, pp. 79, 81). In the local press, too, Âşık Yusuf is named among the well-known representatives of the region’s minstrel tradition (Durum Gazetesi, 18 Apr 2024).

His son Âşık Mustafa Başaran and his grandson Hüseyin Başaran also carried on the minstrel tradition.

What is missing

• Details of the 1938 discs (record company, titles of the deyiş)
• The relevant wording in the notes to the album Semahlar

If you have information, documents or photographs about this person, please write to us.

← All people