Âşık Mustafa Başaran

Kimdi

Âşık, zâkir; Alevi Ceminde 12 Hizmet'in yazarı

Dönem

1930 – 13 Ağustos 2011

Diğer adları

Kibar Dede

Dayanak

Aktarılan

Biyografiyi yazan: Zeynep Oktay. Sayfa düzeni ve kaynak notları: mezirme.com.

Zeynep Oktay’ın anlatımı

Aşağıdaki anı yazısını Zeynep Oktay yazmıştır (Oktay). Metin, 18 Ekim 2026’da Fatoş Oktay aracılığıyla gönderildiği haliyle yayımlanmaktadır.

MUSTAFA BAŞARAN
(1930 - 13.08.2011)

Yazın köydeydik. Başaran Dede’yi de ziyaret ettik. O da Ballıkayalara emanet. Mezar taşında “Şah İbrahim Veli evlatlarından Âşık Yusuf oğlu Mustafa Başaran Dede” yazıyor. Anası Satı Ana. Köyümüzden Ayıb Emmi’nin (Eyüp Kutlu) kızı Zöhre Bacı (Zehra Başaran) ile evli. Üç kız, üç erkek altı çocukları var.

Mustafa Dedegil yedi kardeş: Elif Öztürk, Fatma Yıldırım, Mustafa Başaran, Hacı Ali Başaran, Zeynep Erol, Bayram Başaran, Tamam Kutlu. Hiçbiri hayatta değil. Ruhları şad olsun.

Mustafa Dede köyde çiftçilik yapardı. Yanı sıra başka şeyler de yapıyor. Âşık Yusuf Dede gibi bir öğretmeni var, ondan saz öğreniyor. Süreç içinde sazda sözde soyadına yaraşır bir başarı sağlıyor. Âşık Dede talip köylerinde cem icra ederken zâkirliğini Mustafa Dede yapıyor. Zamanla Âşık Dede’nin oturduğu posta Mustafa Dede oturmaya başlıyor. Malatya’dan Ege’ye birçok yerde aynı cemde hem dede hem zâkir olarak cem icra ediyor.

Bir dönem büyük oğlu Öğretmen Hüseyin Başaran Antakya’da görevli. Mustafa Dede de Antakya’da. O ara Almanya’dan davet ediliyor. Sene 1977 olabilir. Orada izleyenleri sazına sözüne hayran bırakmış.

Köydeki cemlerde baba oğul Başaran Dedeleri izleme şansım olmuştu. Sevgili öğrencim Selahattin Başaran’ın hediyesi bir CD var elimde: Ruhi Su Dostlar Korosu. Öğrendim ki Ruhi Su da Dedelerin hayranlarından.

Ruhi Su 1970’lerde iki defa bizim köye gelmiş. Başaran Dedeler birlikte çalıp söyleyerek ona kaynak sağlamışlar. Ruhi Su dedelerden derlediği parçalara “Semahlar” albümünde yer vermiş. Uzunçalarını “Antalya ili Elmalı ilçesi Akçainiş köyü ile Âşık Yusuf, Mustafa Başaran ve Ballıkaya erenlerine” adamış.

***

Geçen sene köyde bir akşam bir grup misafirimiz oldu (6 Eylül 2019). İçlerinde köyümüzün önceki muhtarlarından Aşkar Mustafa Güner ve sevgili eşi Aysel de vardı. Mustafa “Bugün Cemevi’nde ziyaretçiler vardı, öğlen oraya uğradım” deyince konu değişti. Karadirek, cemler, dedeler konuşulmaya başlandı ve elbette Başaran Dedeler.

Aşkar bana sordu:
-Zeynep Abla, sen Mustafa Başaran’ın lakabını biliyor musun?
-Mustafa Dede’nin lakabı mı var ki bileyim, dedim.
-Kibar Dede, dedi Mustafa gülerek.
-Tam da Mustafa Dede’ye göre, dedim.

İslim yapmayı Malatyalı olan herkes bilir. Bahçelerde islim damı denilen küçük kulübeler vardır. Ürün toplanır, kasalara doldurulur, islim damına istiflenir. O kulübedeki soba yakılarak kayısı bir işlemden geçirilir.

Aşkarların “Ağtarla” tarafında bahçeleri var. Orada islim damı da varmış. Bir iki yaz islim damını Mustafa Dede ile ortaklaşa kullanmışlar. Mustafa Dede bahçesinden taşıdığı kayısıları orada islime vermiş. O süreçte Mustafa Dede’yi daha yakından tanıdığını ifade ediyor:

-Mustafa Dede sahiden kibar, sahiden başaran, ince bir insandı. Giyimine, temizliğine çok titizdi. İslim damının çevresinde dağınık bırakılmış üç beş kasa bile onu rahatsız ederdi. Kasaları toplar, istifler, “İşte şimdi oldu, adaşım” derdi. Detayları hiç göz ardı etmezdi.

Ben de bir şeyler anımsadım. Köyde çalıştığım yıllardı. Cem varsa mutlaka soran birileri çıkardı:

-Zeynep öğretmenim akşam ceme gelecek misin?
-Gelirim.
-Aman ha, gelmemezlik etme. Sen olmayınca uşaklar¹ çok şerlik² ediyler.

Benim uşaklar şerlik ediyor muydu bilemeyeceğim ama ben seve seve ceme katılırdım. Öğrencilerimin sessiz ve uslu izleyiciler olduklarını gözlemlerdim.

Hüseyin Başaran’ın anlatımına göre o şerliği bazen yetişkinler yaparmış. Mustafa Dede çalıp çağırırken “sofular” (erkekler) veya “bacılar” (kadınlar) kendi aralarında konuşacak olursa, Dede “Gerçeğin demine hu!… Canlar saza, söze saygınız olsun” diye uyarırmış. Devamında da sazıyla, sözüyle uyarısını şöyle sürdürürmüş:

Bir talip ki ikrarında durursa,
Çerağ gibi yanıp yağı erirse,
Eksikliği kendisinde görürse,
O da erdir gerçek erden sayılır
(Pir Sultan)

Cem dağılırken inceliğin gereği olarak bana teşekkürü de ihmal etmezdi. Bağlaması bir elinde, diğer elini göğsüne bastırarak “Zeynep Öğretmen, sağ ol, var ol. Senin çocuklar bugün çıt çıkarmadı” diyerek memnuniyetini ifade ederdi.

Hüseyin Başaran Antakya’dan sonra İstanbul’a tayin olmuş. Diğer çocukları da okuyup İstanbul’a yerleşince Kibar Dede İstanbullu olmuş. Otuz otuz beş yıl boyunca yazları Mezirme’de, kışları İstanbul’da yaşamış. Yazın ekim dikim, kışın cem cemaat, yıllar böyle gelip geçmiş.

13 Mayıs 2003, hastalanmış. 13 Haziran 2011, köye gitmiş. 13 Ağustos 2011, vefat etmiş. Işıklar içinde yatsın.

¹ Uşaklar: Çocuklar, yani öğrenciler.
² Şerlik: Yaramazlık

— Zeynep Oktay

Hayatı

Süleyman Özerol’un yazdığı yaşam öyküsüne göre Mustafa Başaran 1930’da Ballıkaya’da doğdu. Babası Âşık Yusuf Başaran’dan bağlama ve zâkirlik öğrendi, cemlerde onunla birlikte çaldı. Bir yandan da çiftçilik yaptı. Arapçayı Mustafa Kocaman’dan öğrendi. Arguvan’ın Çavuş köyünde “Kibar Dede” diye tanındığı aktarılır (Özerol 2011).

Özerol’a göre Ruhi Su’nun Pir Sultan, Semahlar ve Deyişler-Türküler albümlerinde Mustafa Başaran’ın katkısı vardır. 2002’de Alevi Ceminde 12 Hizmet adlı bir kitap yayımladı (Özerol 2011). Yerel basında da Âşık Yusuf’un geleneğini sürdürenler arasında anılır (Durum Gazetesi, 18.04.2024).

Mustafa Başaran 13 Ağustos 2011’de Ballıkaya’da öldü (Özerol 2011). Oğlu Hüseyin Başaran da öğretmen, şair ve bağlama sanatçısıdır.

Zeynep Oktay’ın anı yazısına göre Mustafa Başaran, köyden Ayıb Emmi’nin (Eyüp Kutlu) kızı Zöhre Bacı (Zehra Başaran) ile evliydi; üç kız, üç erkek altı çocukları oldu. Babası Âşık Dede talip köylerinde cem yürütürken zâkirliğini o yaptı; zamanla babasının postuna oturdu ve Malatya’dan Ege’ye birçok yerde aynı cemde hem dede hem zâkir olarak cem yürüttü. Yazara göre 1977 dolaylarında Almanya’ya davet edildi. Oğlu Hüseyin Başaran’ın İstanbul’a tayininden sonra otuz otuz beş yıl yazları Mezirme’de, kışları İstanbul’da yaşadı. Köydeki mezar taşında “Şah İbrahim Veli evlatlarından Âşık Yusuf oğlu Mustafa Başaran Dede” yazar. “Kibar Dede” lakabını köyün önceki muhtarlarından Aşkar Mustafa Güner de doğrular (Oktay).

Yazar, Ruhi Su’nun Semahlar uzunçalarını “Antalya ili Elmalı ilçesi Akçainiş köyü ile Âşık Yusuf, Mustafa Başaran ve Ballıkaya erenlerine” adadığını aktarır (Oktay). Bu ithafı plağın kendisinde henüz görmedik.

Eksik olanlar

• Alevi Ceminde 12 Hizmet kitabının yayınevi ve künyesi
• Semahlar plağındaki ithafın görüntüsü

Bu kişi hakkında bilgi, belge ya da fotoğrafınız varsa bize yazın.

← Tüm kişiler