Âşık Mustafa Başaran

Who

Minstrel (âşık), zâkir; author of Alevi Ceminde 12 Hizmet

Period

1930 – 13 August 2011

Other names

Kibar Dede

Basis

Reported

Biography by: Zeynep Oktay. Layout and source notes: mezirme.com.

Zeynep Oktay’s memoir

The following memoir was written by Zeynep Oktay (Oktay). It is published, in the original Turkish, as sent through Fatoş Oktay on 18 October 2026.

MUSTAFA BAŞARAN
(1930 - 13.08.2011)

Yazın köydeydik. Başaran Dede’yi de ziyaret ettik. O da Ballıkayalara emanet. Mezar taşında “Şah İbrahim Veli evlatlarından Âşık Yusuf oğlu Mustafa Başaran Dede” yazıyor. Anası Satı Ana. Köyümüzden Ayıb Emmi’nin (Eyüp Kutlu) kızı Zöhre Bacı (Zehra Başaran) ile evli. Üç kız, üç erkek altı çocukları var.

Mustafa Dedegil yedi kardeş: Elif Öztürk, Fatma Yıldırım, Mustafa Başaran, Hacı Ali Başaran, Zeynep Erol, Bayram Başaran, Tamam Kutlu. Hiçbiri hayatta değil. Ruhları şad olsun.

Mustafa Dede köyde çiftçilik yapardı. Yanı sıra başka şeyler de yapıyor. Âşık Yusuf Dede gibi bir öğretmeni var, ondan saz öğreniyor. Süreç içinde sazda sözde soyadına yaraşır bir başarı sağlıyor. Âşık Dede talip köylerinde cem icra ederken zâkirliğini Mustafa Dede yapıyor. Zamanla Âşık Dede’nin oturduğu posta Mustafa Dede oturmaya başlıyor. Malatya’dan Ege’ye birçok yerde aynı cemde hem dede hem zâkir olarak cem icra ediyor.

Bir dönem büyük oğlu Öğretmen Hüseyin Başaran Antakya’da görevli. Mustafa Dede de Antakya’da. O ara Almanya’dan davet ediliyor. Sene 1977 olabilir. Orada izleyenleri sazına sözüne hayran bırakmış.

Köydeki cemlerde baba oğul Başaran Dedeleri izleme şansım olmuştu. Sevgili öğrencim Selahattin Başaran’ın hediyesi bir CD var elimde: Ruhi Su Dostlar Korosu. Öğrendim ki Ruhi Su da Dedelerin hayranlarından.

Ruhi Su 1970’lerde iki defa bizim köye gelmiş. Başaran Dedeler birlikte çalıp söyleyerek ona kaynak sağlamışlar. Ruhi Su dedelerden derlediği parçalara “Semahlar” albümünde yer vermiş. Uzunçalarını “Antalya ili Elmalı ilçesi Akçainiş köyü ile Âşık Yusuf, Mustafa Başaran ve Ballıkaya erenlerine” adamış.

***

Geçen sene köyde bir akşam bir grup misafirimiz oldu (6 Eylül 2019). İçlerinde köyümüzün önceki muhtarlarından Aşkar Mustafa Güner ve sevgili eşi Aysel de vardı. Mustafa “Bugün Cemevi’nde ziyaretçiler vardı, öğlen oraya uğradım” deyince konu değişti. Karadirek, cemler, dedeler konuşulmaya başlandı ve elbette Başaran Dedeler.

Aşkar bana sordu:
-Zeynep Abla, sen Mustafa Başaran’ın lakabını biliyor musun?
-Mustafa Dede’nin lakabı mı var ki bileyim, dedim.
-Kibar Dede, dedi Mustafa gülerek.
-Tam da Mustafa Dede’ye göre, dedim.

İslim yapmayı Malatyalı olan herkes bilir. Bahçelerde islim damı denilen küçük kulübeler vardır. Ürün toplanır, kasalara doldurulur, islim damına istiflenir. O kulübedeki soba yakılarak kayısı bir işlemden geçirilir.

Aşkarların “Ağtarla” tarafında bahçeleri var. Orada islim damı da varmış. Bir iki yaz islim damını Mustafa Dede ile ortaklaşa kullanmışlar. Mustafa Dede bahçesinden taşıdığı kayısıları orada islime vermiş. O süreçte Mustafa Dede’yi daha yakından tanıdığını ifade ediyor:

-Mustafa Dede sahiden kibar, sahiden başaran, ince bir insandı. Giyimine, temizliğine çok titizdi. İslim damının çevresinde dağınık bırakılmış üç beş kasa bile onu rahatsız ederdi. Kasaları toplar, istifler, “İşte şimdi oldu, adaşım” derdi. Detayları hiç göz ardı etmezdi.

Ben de bir şeyler anımsadım. Köyde çalıştığım yıllardı. Cem varsa mutlaka soran birileri çıkardı:

-Zeynep öğretmenim akşam ceme gelecek misin?
-Gelirim.
-Aman ha, gelmemezlik etme. Sen olmayınca uşaklar¹ çok şerlik² ediyler.

Benim uşaklar şerlik ediyor muydu bilemeyeceğim ama ben seve seve ceme katılırdım. Öğrencilerimin sessiz ve uslu izleyiciler olduklarını gözlemlerdim.

Hüseyin Başaran’ın anlatımına göre o şerliği bazen yetişkinler yaparmış. Mustafa Dede çalıp çağırırken “sofular” (erkekler) veya “bacılar” (kadınlar) kendi aralarında konuşacak olursa, Dede “Gerçeğin demine hu!… Canlar saza, söze saygınız olsun” diye uyarırmış. Devamında da sazıyla, sözüyle uyarısını şöyle sürdürürmüş:

Bir talip ki ikrarında durursa,
Çerağ gibi yanıp yağı erirse,
Eksikliği kendisinde görürse,
O da erdir gerçek erden sayılır
(Pir Sultan)

Cem dağılırken inceliğin gereği olarak bana teşekkürü de ihmal etmezdi. Bağlaması bir elinde, diğer elini göğsüne bastırarak “Zeynep Öğretmen, sağ ol, var ol. Senin çocuklar bugün çıt çıkarmadı” diyerek memnuniyetini ifade ederdi.

Hüseyin Başaran Antakya’dan sonra İstanbul’a tayin olmuş. Diğer çocukları da okuyup İstanbul’a yerleşince Kibar Dede İstanbullu olmuş. Otuz otuz beş yıl boyunca yazları Mezirme’de, kışları İstanbul’da yaşamış. Yazın ekim dikim, kışın cem cemaat, yıllar böyle gelip geçmiş.

13 Mayıs 2003, hastalanmış. 13 Haziran 2011, köye gitmiş. 13 Ağustos 2011, vefat etmiş. Işıklar içinde yatsın.

¹ Uşaklar: Çocuklar, yani öğrenciler.
² Şerlik: Yaramazlık

— Zeynep Oktay

Life

According to the life story written by Süleyman Özerol, Mustafa Başaran was born in Ballıkaya in 1930. He learned the bağlama (long-necked lute) and the role of zâkir (musician and singer in the cem, the Alevi gathering) from his father Âşık Yusuf Başaran, and played alongside him in cem ceremonies. He also worked as a farmer. He learned Arabic from Mustafa Kocaman. It is reported that in the village of Çavuş in Arguvan he was known as “Kibar Dede” (Özerol 2011).

According to Özerol, Mustafa Başaran contributed to Ruhi Su’s albums Pir Sultan, Semahlar and Deyişler-Türküler. In 2002 he published a book titled Alevi Ceminde 12 Hizmet (Özerol 2011). In the local press, too, he is named among those who carried on Âşık Yusuf’s tradition (Durum Gazetesi, 18 Apr 2024).

Mustafa Başaran died in Ballıkaya on 13 August 2011 (Özerol 2011). His son Hüseyin Başaran is also a teacher, poet and bağlama player.

According to Zeynep Oktay’s memoir, Mustafa Başaran was married to Zöhre Bacı (Zehra Başaran), daughter of Ayıb Emmi (Eyüp Kutlu) from the village; they had six children, three daughters and three sons. When his father Âşık Dede led cem ceremonies in the villages of his followers (talip), Mustafa served as his zâkir; in time he took his father’s seat (post) and led cem ceremonies in many places from Malatya to the Aegean, acting as both dede and zâkir in the same ceremony. The author writes that he was invited to Germany around 1977. After his son Hüseyin Başaran was posted to Istanbul, he spent thirty to thirty-five years living in Mezirme in summer and in Istanbul in winter. His gravestone in the village reads “Şah İbrahim Veli evlatlarından Âşık Yusuf oğlu Mustafa Başaran Dede” (Mustafa Başaran Dede, son of Âşık Yusuf, of the descendants of Şah İbrahim Veli). The nickname “Kibar Dede” (the courteous dede) is also confirmed by Aşkar Mustafa Güner, a former village head (Oktay).

The author reports that Ruhi Su dedicated his Semahlar LP “Antalya ili Elmalı ilçesi Akçainiş köyü ile Âşık Yusuf, Mustafa Başaran ve Ballıkaya erenlerine” (to the village of Akçainiş in Elmalı, Antalya, and to Âşık Yusuf, Mustafa Başaran and the saints of Ballıkaya) (Oktay). We have not yet seen this dedication on the record itself.

What is missing

• Publisher and details of the book Alevi Ceminde 12 Hizmet
• An image of the dedication on the Semahlar record

If you have information, documents or photographs about this person, please write to us.

← All people