Âşık Mustafa Başaran

Wer

Âşık, Zâkir; Verfasser von Alevi Ceminde 12 Hizmet

Lebenszeit

1930 – 13. August 2011

Weitere Namen

Kibar Dede

Grundlage

Überliefert

Lebenslauf von: Zeynep Oktay. Gestaltung und Quellenhinweise: mezirme.com.

Erinnerungen von Zeynep Oktay

Der folgende Erinnerungstext stammt von Zeynep Oktay (Oktay). Er erscheint im türkischen Original so, wie er am 18. Oktober 2026 über Fatoş Oktay geschickt wurde.

MUSTAFA BAŞARAN
(1930 - 13.08.2011)

Yazın köydeydik. Başaran Dede’yi de ziyaret ettik. O da Ballıkayalara emanet. Mezar taşında “Şah İbrahim Veli evlatlarından Âşık Yusuf oğlu Mustafa Başaran Dede” yazıyor. Anası Satı Ana. Köyümüzden Ayıb Emmi’nin (Eyüp Kutlu) kızı Zöhre Bacı (Zehra Başaran) ile evli. Üç kız, üç erkek altı çocukları var.

Mustafa Dedegil yedi kardeş: Elif Öztürk, Fatma Yıldırım, Mustafa Başaran, Hacı Ali Başaran, Zeynep Erol, Bayram Başaran, Tamam Kutlu. Hiçbiri hayatta değil. Ruhları şad olsun.

Mustafa Dede köyde çiftçilik yapardı. Yanı sıra başka şeyler de yapıyor. Âşık Yusuf Dede gibi bir öğretmeni var, ondan saz öğreniyor. Süreç içinde sazda sözde soyadına yaraşır bir başarı sağlıyor. Âşık Dede talip köylerinde cem icra ederken zâkirliğini Mustafa Dede yapıyor. Zamanla Âşık Dede’nin oturduğu posta Mustafa Dede oturmaya başlıyor. Malatya’dan Ege’ye birçok yerde aynı cemde hem dede hem zâkir olarak cem icra ediyor.

Bir dönem büyük oğlu Öğretmen Hüseyin Başaran Antakya’da görevli. Mustafa Dede de Antakya’da. O ara Almanya’dan davet ediliyor. Sene 1977 olabilir. Orada izleyenleri sazına sözüne hayran bırakmış.

Köydeki cemlerde baba oğul Başaran Dedeleri izleme şansım olmuştu. Sevgili öğrencim Selahattin Başaran’ın hediyesi bir CD var elimde: Ruhi Su Dostlar Korosu. Öğrendim ki Ruhi Su da Dedelerin hayranlarından.

Ruhi Su 1970’lerde iki defa bizim köye gelmiş. Başaran Dedeler birlikte çalıp söyleyerek ona kaynak sağlamışlar. Ruhi Su dedelerden derlediği parçalara “Semahlar” albümünde yer vermiş. Uzunçalarını “Antalya ili Elmalı ilçesi Akçainiş köyü ile Âşık Yusuf, Mustafa Başaran ve Ballıkaya erenlerine” adamış.

***

Geçen sene köyde bir akşam bir grup misafirimiz oldu (6 Eylül 2019). İçlerinde köyümüzün önceki muhtarlarından Aşkar Mustafa Güner ve sevgili eşi Aysel de vardı. Mustafa “Bugün Cemevi’nde ziyaretçiler vardı, öğlen oraya uğradım” deyince konu değişti. Karadirek, cemler, dedeler konuşulmaya başlandı ve elbette Başaran Dedeler.

Aşkar bana sordu:
-Zeynep Abla, sen Mustafa Başaran’ın lakabını biliyor musun?
-Mustafa Dede’nin lakabı mı var ki bileyim, dedim.
-Kibar Dede, dedi Mustafa gülerek.
-Tam da Mustafa Dede’ye göre, dedim.

İslim yapmayı Malatyalı olan herkes bilir. Bahçelerde islim damı denilen küçük kulübeler vardır. Ürün toplanır, kasalara doldurulur, islim damına istiflenir. O kulübedeki soba yakılarak kayısı bir işlemden geçirilir.

Aşkarların “Ağtarla” tarafında bahçeleri var. Orada islim damı da varmış. Bir iki yaz islim damını Mustafa Dede ile ortaklaşa kullanmışlar. Mustafa Dede bahçesinden taşıdığı kayısıları orada islime vermiş. O süreçte Mustafa Dede’yi daha yakından tanıdığını ifade ediyor:

-Mustafa Dede sahiden kibar, sahiden başaran, ince bir insandı. Giyimine, temizliğine çok titizdi. İslim damının çevresinde dağınık bırakılmış üç beş kasa bile onu rahatsız ederdi. Kasaları toplar, istifler, “İşte şimdi oldu, adaşım” derdi. Detayları hiç göz ardı etmezdi.

Ben de bir şeyler anımsadım. Köyde çalıştığım yıllardı. Cem varsa mutlaka soran birileri çıkardı:

-Zeynep öğretmenim akşam ceme gelecek misin?
-Gelirim.
-Aman ha, gelmemezlik etme. Sen olmayınca uşaklar¹ çok şerlik² ediyler.

Benim uşaklar şerlik ediyor muydu bilemeyeceğim ama ben seve seve ceme katılırdım. Öğrencilerimin sessiz ve uslu izleyiciler olduklarını gözlemlerdim.

Hüseyin Başaran’ın anlatımına göre o şerliği bazen yetişkinler yaparmış. Mustafa Dede çalıp çağırırken “sofular” (erkekler) veya “bacılar” (kadınlar) kendi aralarında konuşacak olursa, Dede “Gerçeğin demine hu!… Canlar saza, söze saygınız olsun” diye uyarırmış. Devamında da sazıyla, sözüyle uyarısını şöyle sürdürürmüş:

Bir talip ki ikrarında durursa,
Çerağ gibi yanıp yağı erirse,
Eksikliği kendisinde görürse,
O da erdir gerçek erden sayılır
(Pir Sultan)

Cem dağılırken inceliğin gereği olarak bana teşekkürü de ihmal etmezdi. Bağlaması bir elinde, diğer elini göğsüne bastırarak “Zeynep Öğretmen, sağ ol, var ol. Senin çocuklar bugün çıt çıkarmadı” diyerek memnuniyetini ifade ederdi.

Hüseyin Başaran Antakya’dan sonra İstanbul’a tayin olmuş. Diğer çocukları da okuyup İstanbul’a yerleşince Kibar Dede İstanbullu olmuş. Otuz otuz beş yıl boyunca yazları Mezirme’de, kışları İstanbul’da yaşamış. Yazın ekim dikim, kışın cem cemaat, yıllar böyle gelip geçmiş.

13 Mayıs 2003, hastalanmış. 13 Haziran 2011, köye gitmiş. 13 Ağustos 2011, vefat etmiş. Işıklar içinde yatsın.

¹ Uşaklar: Çocuklar, yani öğrenciler.
² Şerlik: Yaramazlık

— Zeynep Oktay

Leben

Nach der Lebensbeschreibung von Süleyman Özerol wurde Mustafa Başaran 1930 in Ballıkaya geboren. Von seinem Vater Âşık Yusuf Başaran lernte er die Bağlama (Langhalslaute) und den Dienst als Zâkir (Sänger und Saz-Spieler im Cem, der alevitischen Zusammenkunft) und spielte mit ihm gemeinsam in den Cems. Daneben war er Landwirt. Arabisch lernte er bei Mustafa Kocaman. Überliefert ist, dass man ihn im Dorf Çavuş in Arguvan als „Kibar Dede“ kannte (Özerol 2011).

Nach Özerol wirkte Mustafa Başaran an Ruhi Sus Alben Pir Sultan, Semahlar und Deyişler-Türküler mit. 2002 veröffentlichte er ein Buch mit dem Titel Alevi Ceminde 12 Hizmet (Özerol 2011). Auch die Lokalpresse nennt ihn unter denen, die die Tradition von Âşık Yusuf fortführten (Durum Gazetesi, 18.04.2024).

Mustafa Başaran starb am 13. August 2011 in Ballıkaya (Özerol 2011). Sein Sohn Hüseyin Başaran ist ebenfalls Lehrer, Dichter und Bağlama-Spieler.

Nach Zeynep Oktays Erinnerungstext war Mustafa Başaran mit Zöhre Bacı (Zehra Başaran) verheiratet, der Tochter von Ayıb Emmi (Eyüp Kutlu) aus dem Dorf; sie hatten sechs Kinder, drei Töchter und drei Söhne. Wenn sein Vater Âşık Dede in den Dörfern seiner Anhänger (Talip) den Cem leitete, diente Mustafa ihm als Zâkir; mit der Zeit nahm er den Sitz (Post) seines Vaters ein und leitete an vielen Orten von Malatya bis zur Ägäis Cem-Zeremonien, zugleich als Dede und Zâkir. Laut der Verfasserin wurde er um 1977 nach Deutschland eingeladen. Nachdem sein Sohn Hüseyin Başaran nach Istanbul versetzt worden war, lebte er dreißig bis fünfunddreißig Jahre lang im Sommer in Mezirme und im Winter in Istanbul. Auf seinem Grabstein im Dorf steht „Şah İbrahim Veli evlatlarından Âşık Yusuf oğlu Mustafa Başaran Dede“ (Mustafa Başaran Dede, Sohn von Âşık Yusuf, aus den Nachkommen Şah İbrahim Velis). Den Beinamen „Kibar Dede“ (der höfliche Dede) bestätigt auch Aşkar Mustafa Güner, ein früherer Ortsvorsteher (Oktay).

Die Verfasserin berichtet, Ruhi Su habe seine LP Semahlar „Antalya ili Elmalı ilçesi Akçainiş köyü ile Âşık Yusuf, Mustafa Başaran ve Ballıkaya erenlerine“ (dem Dorf Akçainiş bei Elmalı, Antalya, sowie Âşık Yusuf, Mustafa Başaran und den Heiligen von Ballıkaya) gewidmet (Oktay). Die Widmung auf der Platte selbst haben wir noch nicht gesehen.

Was noch fehlt

• Verlag und Angaben zum Buch Alevi Ceminde 12 Hizmet
• Eine Abbildung der Widmung auf der Platte Semahlar

Wenn Sie Informationen, Dokumente oder Fotos zu dieser Person haben, schreiben Sie uns.

← Alle Personen