Âşık Yusuf Başaran

Wer

Âşık und Zâkir

Lebenszeit

1900 – 1994

Weitere Namen

Âşık Yusuf, Âşık Dede

Grundlage

Überliefert

Lebenslauf von: Zeynep Oktay. Gestaltung und Quellenhinweise: mezirme.com.

Erinnerungen von Zeynep Oktay

Der folgende Erinnerungstext stammt von Zeynep Oktay (Oktay). Er erscheint im türkischen Original so, wie er am 18. Oktober 2026 über Fatoş Oktay geschickt wurde.

YUSUF BAŞARAN
(1900 - 1994)

Onu daha çok “Âşık Dede” adıyla tanıyoruz. Asırlık ömründe hayata güzellikler sunmuş bir can. O bir Alevi dedesi. Sazın, sözün ustası; bağlamayı konuşturan adam. Kendi bağlamasını yapabilecek beceriye de sahip bir marangoz. Duvar ustası. Mermerdeki mahareti ayrı bir yetenek. Amcam Kâtip Ali’nin mezarını yapmıştı. Ve daha birçok mezarı.

Anası Fatma Ana, babası Ittoğ Mustafa.

Altı kardeşler. Anlatımlara göre üvey ağabeyleri Ali Derviş İstanbul’da yaşamış. Saraya kavun satarmış. Yaşlanınca paltosu ve bastonu ile köye dönmüş. Alçak gönüllü, hoşgörülü bir insanmış. Şivesi ile de tam bir İstanbullu. Son yıllarını teyzesi, yani üvey anası Fatma Ana ile yaşamış. Abidin Akbaba polis, o da İstanbul’da yaşıyor. Kızlardan Zöhre Sivas’a gelin gidiyor. Mercan ve Sultan köyde evleniyor, elti oluyorlar. Mezirme’de yaşıyorlar.

Yusuf beş altı yaşındayken babası ölüyor. Fatma Ana çocuklarını alıp Sivas’a göçüyor. Akrabalarının olduğu Kangal-Mamaş’a yerleşiyor.

Torunları sevgili Nuriye ve Hüseyin Başaran kardeşlerden öğrendiğime göre Âşık Dede, çocukluğundan itibaren Mamaşlı Âşıklar Kurt Veli Dede ve kardeşi Vahap Efendi’nin sazından sözünden çok etkileniyor.

Sivas Pir Sultan Abdal’ın da Sivas’ı. Sivas Âşık Veysel’in de Sivas’ı…

Beş yüz yıl önce Pir Sultan’ı asan zihniyet 20. yüzyılda Sivas’ı yakıyor. 2 Temmuz 1993 Sivas yangını unutulur şey midir? Pir Sultanlar, Âşık Veyseller Anadolu’nun taşına toprağına avazı sinmiş ozanlar olarak bugünlere ses vermiş değerlerdir. Zamanla delikanlı Yusuf ozanlar yatağı Mamaş’da çevresinin de etkisiyle saza merak salıyor. Kurt Veli Dede’nin kardeşi Vahap Efendi’den saz çalmayı öğreniyor. Halk ozanlarının çalıp söylediklerini icra etmeye başlıyor:

Sivas ellerinde sazım çalınır
Çamlıbeller bölük bölük bölünür
Yardan ayrılmışım bağrım delinir
Kâtip arzuhalim yaz yâre böyle
(Pir Sultan Abdal)

O böyle yakınırken kendini tekrar Mezirme’de buluyor. Hüsöğ Dede’nin ve Güllü Ana’nın kızı Satı Bibi ile evleniyor.

Mezirme-Mamaş arasında gelip gitmeler sürüyor. Sazla sözle bağını daha güçlendiriyor. Kurt Veli Dede ve çevresinden cem icra etmeyi de öğreniyor. Cemlerde zakirlik yapıyor. Yanı sıra çift çubuk, yani çiftçilik ve diğer uğraşları da var. Derken çocuklar büyüyor. Kendi bildiklerini oğlu Mustafa’ya da öğretiyor. Mustafa Dede ise şahsında topladığı bu zenginlikleri çocuklarına aktarıyor.

Âşık Dede ile Satı Ana’nın yedi çocukları oluyor. Elif, Fatma, Mustafa, Hacı Ali, Zeynep, Bayram ve Tamam. Hiçbiri hayatta değil. Rahmet diliyorum.

Aşık Dede büyük kızını bizim aileye gelin vermiş, Elif Ana büyük yengemiz. Ailenin küçüğü Tamam da çocukluk yıllarımın vazgeçilmezi; okulda sınıf arkadaşım, dışarıda oyun arkadaşım. Diğer arkadaşlarımızın da katılımıyla sekmeç, zileker, tottik, saklambaç oynuyoruz.

İki aile kavum hısım olmanın yakınlığıyla yaşıyor, birbirimize gelip gidiyoruz. Ne zaman onlara gitsek Âşık Dede’yi yanında yöresinde örs, çekiç, testere, keser gibi aletlerle benzer işleri yaparken görürdük. Kendine saz yapıyormuş. Oysa duvarda asılı kaç tane bağlaması, curası var.

***

Baharda yayla faslı, sonrasında yazın köydeki ailelerin çoğu bahçelere göçerdi. Hatta bazen aileler ikiye bölünür, ailenin yarısı yaylada, yarısı bahçede olurdu. Onlardan taraftaki bahçeler Değirmenönü, bizden taraftaki bahçeler Gilikoğlu diye adlandırılıyordu. Yan yana mekânlar. Başaranlar ile aramızda üç komşumuz vardı: Fındık Anagil, Kürt Kızı Elif Bacıgil ve Meryem Bibigil.

Yukarıdan Mezirme deresinden gelen suyu taşıyan ark boyunca uzanan yolun altında evler diziliydi. Her birinin bahçesinde asırlık ceviz ağaçları vardı. Okullar açılmaya yakın cevizler çarpılırdı, yani toplanırdı. Ceviz çarpma günleri en şenlikli günlerimiz olurdu. İki Zeynep, dört Tamam’dan oluşan gönüllü gruba Bayram Ağabey ve arkadaşları da eklenince bir alay çocuk toplanırdı. İki Zeynep, Âşık Dede’nin kızı Zeynep abla ve ben. Dört Tamam’ı evlere göre sıralıyorum: Kardeşim Tamam, Ege Bibi’nin kızı Tamam, Fındık Ebe’nin torunu Tamam, Âşık Dede’nin kızı Tamam. Yetmedi, bu çocuklardan birinin babaannesi Dımış Tamam, diğerinin anası Hosdöğ Tamam. Şimdi “El-insaf” demiyor musunuz? Siz adı “Tamam” olan bir tek erkek çocuk hatırlıyor musunuz? Ne ise, kaldığımız yere dönelim.

Âşık Dede ceviz indirecekti ya… İki delikanlı ellerinde değnekle ağacın tepesine tırmanır, dalları sallayarak, değnekle vurarak cevizleri dökerlerdi. Zeynepler, Tamamlar da aşağıda çitlerin, otların arasından cevizleri toplar, telislere doldururlardı. İş bittikten sonra Âşık Dede bir miktar cevizi çocuklara pay ederdi. Almak istemeyenlere kızar, “Alın hadi! Ben size emeğinizin karşılığını veriyorum. Emeğin değerini bilin” diye bir de ders verirdi.

Ya sazla sözle verdiği dersler… Yaz aylarında komşu köylerden kalabalık gruplar Âşık Dedegile ziyarete gelirlerdi. Kurbanlar kesilir, sofralar kurulurdu. Bütün komşular toplanırdı. Âşık Dede bağlamasını kucağına alınca herkes susar, onu dinlerdi. Hele bir de hem oğlu hem öğrencisi Mustafa Dede’yi yanına alırsa… İkisinin sesi birbirinden güzel… İkisinin sazdaki becerisi birbirinden üstün. Türküler, deyişler birbirini izlerdi. Zevk almak bir yana uçardı sanki dinleyenler… Bunu aynı toplulukta gülenlerin yanı sıra ağlayanları izlerken gözlemlerdiniz.

Baba oğul bu büyük ustaları en son ne zaman dinledim bilemiyorum ama onları andıkça o ezgileri duyar gibi oluyorum. Torunu Nuriye Erol dedesinden şu dörtlüğü aktardı:

Eğer olduysan hasta
Gel derdine derman iste
Doğru geldiysen dosta
Öldüysen can bulunur.

Hüseyin Başaran da “Dedem bunu çok çalar çağırırdı” diyor.

Yaz bahar ayında varayım dedim
Varamadım gül yüzlü yar küstün mü?
Cemaline yüzüm süreyim dedim
Süremedim gül yüzlü yar küstün mü?

Ziyarettir nazlı yârin yolları
Arap atla kestireyim çölleri
Al yanakta al kırmızı gülleri
Deremedim gül yüzlü yar küstün mü?¹

Âşık Dede Ankara-Yenimahalle’de Karşıyaka Mezarlığı’nda. Başaran Dedeler anılarda yaşamaya devam edecekler.

¹ Tokat/Zile yöresinde derlenmiş olup, sözlü gelenekten geçtiği için bazı dizeleri farklı yörelerde değişiyor.

— Zeynep Oktay

Leben

Nach der Lebensbeschreibung von Süleyman Özerol wurde Yusuf Başaran 1316 (1900) in Ballıkaya geboren; seine Mutter hieß Fatma, sein Vater Mustafa. Das Spiel der Bağlama (Langhalslaute) und den Dienst als Zâkir (Sänger und Saz-Spieler im Cem, der alevitischen Zusammenkunft) erlernte er im Dorf Mamaş im Kreis Kangal (Provinz Sivas) bei Vahap Efendi, Kurt Veli, Âşık Süleyman und Âşık Hasan. Er wurde ein Meister in den Melodien der Tekke-Musik wie Deyiş (geistliches Lied) und Duvazimam. Bis zu dessen Tod 1968 wirkte er gemeinsam mit İmam Dede (Şahin) als Zâkir in den Cems (Özerol 2011).

Özerol schreibt, er habe Âşık Yusuf am 10. Juli 1991 in Ballıkaya getroffen. Nach diesem Gespräch ging Yusuf Başaran im Herbst 1938 nach Istanbul und nahm mit vier Deyiş zwei Schallplatten auf. Ebenfalls nach Özerol sammelte Ruhi Su 1974 und 1978 Lieder in Ballıkaya; ein Teil der Semah-Deyiş auf dem Album Semahlar stammt von hier (Özerol 2011). Laut Zeynep Oktay widmete Ruhi Su diese LP „Antalya ili Elmalı ilçesi Akçainiş köyü ile Âşık Yusuf, Mustafa Başaran ve Ballıkaya erenlerine“ (dem Dorf Akçainiş bei Elmalı, Antalya, sowie Âşık Yusuf, Mustafa Başaran und den Heiligen von Ballıkaya) (Oktay, Mustafa Başaran); die Widmung auf der Platte selbst haben wir noch nicht gesehen.

Yusuf Başaran starb 1994 in Ankara (Özerol 2011).

Zeynep Oktays Erinnerungstext ergänzt Einzelheiten aus dem Gedächtnis der Familie und des Dorfes. Danach war Yusuf Başaran, im Dorf „Âşık Dede“ genannt, ein alevitischer Dede; er war zudem Tischler, der seine eigene Bağlama baute, sowie Maurer und Marmorhandwerker. Sein Vater Ittoğ Mustafa starb, als er fünf oder sechs Jahre alt war; seine Mutter Fatma Ana zog mit den Kindern in das Dorf Mamaş bei Kangal, wo Verwandte lebten. Nach seiner Rückkehr nach Mezirme heiratete Yusuf Başaran Satı Bibi, die Tochter von Hüsöğ Dede und Güllü Ana; sie hatten sieben Kinder. Er ist auf dem Friedhof Karşıyaka in Ankara-Yenimahalle begraben (Oktay).

Laut der Verfasserin fertigte Âşık Dede viele Grabsteine. Auf einem Foto im Archiv liest man auf einem Grabstein des alten Friedhofs „USTASI AŞIK YUSUF“ (Meister: Âşık Yusuf) (MZ.2026.2.6). Man denkt dabei an Yusuf Başaran, doch ist das durch kein Dokument bestätigt.

Âşık Yusuf in den Quellen

Levent Çobans wissenschaftliche Studie zur Musikkultur von Hekimhan schreibt unter Berufung auf Özerols Text von 1989, dass die in Ballıkaya aufgewachsenen „Dede/Âşık wie Âşık Yusuf und İmam Dede“ von Sivas bis Arguvan, Arapgir und Hekimhan in fast jedem Dorf bekannt waren. In der Meister-Schüler-Tabelle derselben Studie erscheint Âşık Yusuf Başaran als Meister, Hüseyin Başaran als Schüler (Çoban 2018, S. 79, 81). Auch die Lokalpresse nennt Âşık Yusuf unter den bekannten Vertretern der Âşık-Tradition der Gegend (Durum Gazetesi, 18.04.2024).

Sein Sohn Âşık Mustafa Başaran und sein Enkel Hüseyin Başaran führten die Âşık-Tradition fort.

Was noch fehlt

• Angaben zu den Schallplatten von 1938 (Plattenfirma, Titel der Deyiş)
• Die betreffende Stelle in den Notizen zum Album Semahlar

Wenn Sie Informationen, Dokumente oder Fotos zu dieser Person haben, schreiben Sie uns.

← Alle Personen