Âşık Yusuf Başaran

Kimdi

Âşık ve zâkir

Dönem

1900 – 1994

Diğer adları

Âşık Yusuf, Âşık Dede

Dayanak

Aktarılan

Biyografiyi yazan: Zeynep Oktay. Sayfa düzeni ve kaynak notları: mezirme.com.

Zeynep Oktay’ın anlatımı

Aşağıdaki anı yazısını Zeynep Oktay yazmıştır (Oktay). Metin, 18 Ekim 2026’da Fatoş Oktay aracılığıyla gönderildiği haliyle yayımlanmaktadır.

YUSUF BAŞARAN
(1900 - 1994)

Onu daha çok “Âşık Dede” adıyla tanıyoruz. Asırlık ömründe hayata güzellikler sunmuş bir can. O bir Alevi dedesi. Sazın, sözün ustası; bağlamayı konuşturan adam. Kendi bağlamasını yapabilecek beceriye de sahip bir marangoz. Duvar ustası. Mermerdeki mahareti ayrı bir yetenek. Amcam Kâtip Ali’nin mezarını yapmıştı. Ve daha birçok mezarı.

Anası Fatma Ana, babası Ittoğ Mustafa.

Altı kardeşler. Anlatımlara göre üvey ağabeyleri Ali Derviş İstanbul’da yaşamış. Saraya kavun satarmış. Yaşlanınca paltosu ve bastonu ile köye dönmüş. Alçak gönüllü, hoşgörülü bir insanmış. Şivesi ile de tam bir İstanbullu. Son yıllarını teyzesi, yani üvey anası Fatma Ana ile yaşamış. Abidin Akbaba polis, o da İstanbul’da yaşıyor. Kızlardan Zöhre Sivas’a gelin gidiyor. Mercan ve Sultan köyde evleniyor, elti oluyorlar. Mezirme’de yaşıyorlar.

Yusuf beş altı yaşındayken babası ölüyor. Fatma Ana çocuklarını alıp Sivas’a göçüyor. Akrabalarının olduğu Kangal-Mamaş’a yerleşiyor.

Torunları sevgili Nuriye ve Hüseyin Başaran kardeşlerden öğrendiğime göre Âşık Dede, çocukluğundan itibaren Mamaşlı Âşıklar Kurt Veli Dede ve kardeşi Vahap Efendi’nin sazından sözünden çok etkileniyor.

Sivas Pir Sultan Abdal’ın da Sivas’ı. Sivas Âşık Veysel’in de Sivas’ı…

Beş yüz yıl önce Pir Sultan’ı asan zihniyet 20. yüzyılda Sivas’ı yakıyor. 2 Temmuz 1993 Sivas yangını unutulur şey midir? Pir Sultanlar, Âşık Veyseller Anadolu’nun taşına toprağına avazı sinmiş ozanlar olarak bugünlere ses vermiş değerlerdir. Zamanla delikanlı Yusuf ozanlar yatağı Mamaş’da çevresinin de etkisiyle saza merak salıyor. Kurt Veli Dede’nin kardeşi Vahap Efendi’den saz çalmayı öğreniyor. Halk ozanlarının çalıp söylediklerini icra etmeye başlıyor:

Sivas ellerinde sazım çalınır
Çamlıbeller bölük bölük bölünür
Yardan ayrılmışım bağrım delinir
Kâtip arzuhalim yaz yâre böyle
(Pir Sultan Abdal)

O böyle yakınırken kendini tekrar Mezirme’de buluyor. Hüsöğ Dede’nin ve Güllü Ana’nın kızı Satı Bibi ile evleniyor.

Mezirme-Mamaş arasında gelip gitmeler sürüyor. Sazla sözle bağını daha güçlendiriyor. Kurt Veli Dede ve çevresinden cem icra etmeyi de öğreniyor. Cemlerde zakirlik yapıyor. Yanı sıra çift çubuk, yani çiftçilik ve diğer uğraşları da var. Derken çocuklar büyüyor. Kendi bildiklerini oğlu Mustafa’ya da öğretiyor. Mustafa Dede ise şahsında topladığı bu zenginlikleri çocuklarına aktarıyor.

Âşık Dede ile Satı Ana’nın yedi çocukları oluyor. Elif, Fatma, Mustafa, Hacı Ali, Zeynep, Bayram ve Tamam. Hiçbiri hayatta değil. Rahmet diliyorum.

Aşık Dede büyük kızını bizim aileye gelin vermiş, Elif Ana büyük yengemiz. Ailenin küçüğü Tamam da çocukluk yıllarımın vazgeçilmezi; okulda sınıf arkadaşım, dışarıda oyun arkadaşım. Diğer arkadaşlarımızın da katılımıyla sekmeç, zileker, tottik, saklambaç oynuyoruz.

İki aile kavum hısım olmanın yakınlığıyla yaşıyor, birbirimize gelip gidiyoruz. Ne zaman onlara gitsek Âşık Dede’yi yanında yöresinde örs, çekiç, testere, keser gibi aletlerle benzer işleri yaparken görürdük. Kendine saz yapıyormuş. Oysa duvarda asılı kaç tane bağlaması, curası var.

***

Baharda yayla faslı, sonrasında yazın köydeki ailelerin çoğu bahçelere göçerdi. Hatta bazen aileler ikiye bölünür, ailenin yarısı yaylada, yarısı bahçede olurdu. Onlardan taraftaki bahçeler Değirmenönü, bizden taraftaki bahçeler Gilikoğlu diye adlandırılıyordu. Yan yana mekânlar. Başaranlar ile aramızda üç komşumuz vardı: Fındık Anagil, Kürt Kızı Elif Bacıgil ve Meryem Bibigil.

Yukarıdan Mezirme deresinden gelen suyu taşıyan ark boyunca uzanan yolun altında evler diziliydi. Her birinin bahçesinde asırlık ceviz ağaçları vardı. Okullar açılmaya yakın cevizler çarpılırdı, yani toplanırdı. Ceviz çarpma günleri en şenlikli günlerimiz olurdu. İki Zeynep, dört Tamam’dan oluşan gönüllü gruba Bayram Ağabey ve arkadaşları da eklenince bir alay çocuk toplanırdı. İki Zeynep, Âşık Dede’nin kızı Zeynep abla ve ben. Dört Tamam’ı evlere göre sıralıyorum: Kardeşim Tamam, Ege Bibi’nin kızı Tamam, Fındık Ebe’nin torunu Tamam, Âşık Dede’nin kızı Tamam. Yetmedi, bu çocuklardan birinin babaannesi Dımış Tamam, diğerinin anası Hosdöğ Tamam. Şimdi “El-insaf” demiyor musunuz? Siz adı “Tamam” olan bir tek erkek çocuk hatırlıyor musunuz? Ne ise, kaldığımız yere dönelim.

Âşık Dede ceviz indirecekti ya… İki delikanlı ellerinde değnekle ağacın tepesine tırmanır, dalları sallayarak, değnekle vurarak cevizleri dökerlerdi. Zeynepler, Tamamlar da aşağıda çitlerin, otların arasından cevizleri toplar, telislere doldururlardı. İş bittikten sonra Âşık Dede bir miktar cevizi çocuklara pay ederdi. Almak istemeyenlere kızar, “Alın hadi! Ben size emeğinizin karşılığını veriyorum. Emeğin değerini bilin” diye bir de ders verirdi.

Ya sazla sözle verdiği dersler… Yaz aylarında komşu köylerden kalabalık gruplar Âşık Dedegile ziyarete gelirlerdi. Kurbanlar kesilir, sofralar kurulurdu. Bütün komşular toplanırdı. Âşık Dede bağlamasını kucağına alınca herkes susar, onu dinlerdi. Hele bir de hem oğlu hem öğrencisi Mustafa Dede’yi yanına alırsa… İkisinin sesi birbirinden güzel… İkisinin sazdaki becerisi birbirinden üstün. Türküler, deyişler birbirini izlerdi. Zevk almak bir yana uçardı sanki dinleyenler… Bunu aynı toplulukta gülenlerin yanı sıra ağlayanları izlerken gözlemlerdiniz.

Baba oğul bu büyük ustaları en son ne zaman dinledim bilemiyorum ama onları andıkça o ezgileri duyar gibi oluyorum. Torunu Nuriye Erol dedesinden şu dörtlüğü aktardı:

Eğer olduysan hasta
Gel derdine derman iste
Doğru geldiysen dosta
Öldüysen can bulunur.

Hüseyin Başaran da “Dedem bunu çok çalar çağırırdı” diyor.

Yaz bahar ayında varayım dedim
Varamadım gül yüzlü yar küstün mü?
Cemaline yüzüm süreyim dedim
Süremedim gül yüzlü yar küstün mü?

Ziyarettir nazlı yârin yolları
Arap atla kestireyim çölleri
Al yanakta al kırmızı gülleri
Deremedim gül yüzlü yar küstün mü?¹

Âşık Dede Ankara-Yenimahalle’de Karşıyaka Mezarlığı’nda. Başaran Dedeler anılarda yaşamaya devam edecekler.

¹ Tokat/Zile yöresinde derlenmiş olup, sözlü gelenekten geçtiği için bazı dizeleri farklı yörelerde değişiyor.

— Zeynep Oktay

Hayatı

Süleyman Özerol’un yazdığı yaşam öyküsüne göre Yusuf Başaran 1316 (1900) yılında Ballıkaya’da doğdu; annesi Fatma, babası Mustafa’dır. Bağlama çalmayı ve cemlerde zâkirliği Sivas’ın Kangal ilçesine bağlı Mamaş köyünde Vahap Efendi, Kurt Veli, Âşık Süleyman ve Âşık Hasan’dan öğrendi. Deyiş ve düvaz imam gibi tekke müziği ezgilerinde ustalaştı. İmam Dede (Şahin) 1968’de ölünceye dek onunla birlikte cemlerde zâkirlik yaptı (Özerol 2011).

Özerol, Âşık Yusuf’la 10 Temmuz 1991’de Ballıkaya’da görüştüğünü yazar. Bu görüşmeye göre Yusuf Başaran 1938 sonbaharında İstanbul’a gitti ve dört deyişle iki plak doldurdu. Yine Özerol’a göre Ruhi Su 1974 ve 1978’de Ballıkaya’da derleme yaptı; Semahlar albümündeki semah deyişlerinin bir bölümü buradan derlendi (Özerol 2011). Zeynep Oktay’ın aktardığına göre Ruhi Su bu uzunçaları “Antalya ili Elmalı ilçesi Akçainiş köyü ile Âşık Yusuf, Mustafa Başaran ve Ballıkaya erenlerine” adamıştır (Oktay, Mustafa Başaran); bu ithafı plağın kendisinde henüz görmedik.

Yusuf Başaran 1994’te Ankara’da öldü (Özerol 2011).

Zeynep Oktay’ın anı yazısı bu bilgilere aile ve köy hafızasından ayrıntılar ekler. Yazıya göre köyde “Âşık Dede” diye tanınan Yusuf Başaran bir Alevi dedesiydi; kendi bağlamasını yapan bir marangoz, duvar ve mermer ustasıydı. Babası Ittoğ Mustafa, o beş altı yaşındayken öldü; annesi Fatma Ana çocuklarıyla akrabalarının bulunduğu Kangal’ın Mamaş köyüne göçtü. Yusuf Başaran, Mezirme’ye dönünce Hüsöğ Dede ile Güllü Ana’nın kızı Satı Bibi ile evlendi; yedi çocukları oldu. Mezarı Ankara-Yenimahalle’de Karşıyaka Mezarlığı’ndadır (Oktay).

Yazara göre Âşık Dede birçok mezar taşı yaptı. Arşivdeki bir fotoğrafta, eski mezarlıktaki bir mezar taşının yazıtında “USTASI AŞIK YUSUF” okunuyor (MZ.2026.2.6). Bu ustanın Yusuf Başaran olduğu akla geliyor, ancak belgeyle doğrulanmadı.

Kaynaklarda Âşık Yusuf

Levent Çoban’ın Hekimhan müzik kültürü üzerine akademik çalışması, Özerol’un 1989 tarihli yazısından aktararak Ballıkaya’da yetişen “Âşık Yusuf ve İmam Dede gibi dede/âşıkların” Sivas’tan Arguvan, Arapgir ve Hekimhan’a dek hemen her köyde tanındığını yazar. Aynı çalışmanın usta–çırak tablosunda Âşık Yusuf Başaran usta, Hüseyin Başaran çırak olarak gösterilir (Çoban 2018, s. 79, 81). Yerel basında da Âşık Yusuf, yörenin âşıklık geleneğinin tanınmış temsilcileri arasında anılır (Durum Gazetesi, 18.04.2024).

Oğlu Âşık Mustafa Başaran ve torunu Hüseyin Başaran da âşıklık geleneğini sürdürdü.

Eksik olanlar

• 1938 plaklarının künyesi (plak şirketi, deyişlerin adları)
• Semahlar albümünün notlarındaki ilgili ifade

Bu kişi hakkında bilgi, belge ya da fotoğrafınız varsa bize yazın.

← Tüm kişiler