İnanç ve Kültür

Şah İbrahim Velî Ocağı

Anadolu Aleviliğinde ocak, dede ailelerinin oluşturduğu ve inanç önderliğini kuşaktan kuşağa sürdüren yapıdır. Şah İbrahim Velî Ocağı bunlardan biridir ve ocağın merkezi Ballıkaya'dır Belgeli (Yıldız 2012, s. 129) (Coşkun 2015). Nişanyan Yeradları da Ballıkaya'yı Şah İbrahim Ocağı dedelerinin yurdu olarak kaydeder (Nişanyan Yeradları).

Harun Yıldız, ocağın hem tarihsel gelişimi hem de bugünkü durumu açısından henüz yeterince çalışılmadığını; ocağa ilişkin şecere, icazetname ve tahrir kayıtlarının ciddi biçimde incelenmediğini belirtir (Yıldız 2012, s. 129). Bu nedenle ocağın erken tarihine ilişkin bilgilerin önemli bir kısmı sözlü geleneğe dayanır.

Ocağın kendi anlatımına göre

Aktarılan Aşağıdakiler ocak içindeki sözlü geleneğin aktarımıdır (Yıldız 2012, s. 129–130):

• Şah İbrahim Velî, Erdebil tekkesinin kurucusu Şeyh Safiyyüddin'in soyundan gelir ve Erdebil'de yetişmiştir.
• Anadolu'ya geldikten sonra önce Elazığ'ın Sün köyüne, oradan Arguvan'ın Eymür köyüne, ardından Ballıkaya'ya gelerek burada tekkesini kurmuştur.
• Büyük oğlu Hace Ali Ballıkaya'da kalarak ocağı sürdürmüş; diğer oğlu Alaaddin Çorum'a giderek orada bir dergâh kurmuştur.
• 17. yüzyılda yaşayan torunu Şah Velî, Karadirek tekkesini onarmış ve çevre illeri gezerek ocağın bağlılarını çoğaltmıştır.

Ocağın yayıldığı bölgeler

Yıldız'ın derlediği kaynaklara göre ocağa bağlı topluluklar tarih boyunca Salmanlı, Demirci, Çukurlu, Çanakçı, Evci, Elemen, İbrahimli, Şekerhacılı, Bıyıklı, Dedeşli ve Geygel gibi Türkmen oymakları içinde yer almış; daha çok Malatya, Kahramanmaraş, Gaziantep, Sivas, Erzurum, Tokat, Çorum, Yozgat, Adana, Ankara, Eskişehir, Mersin ve Denizli yörelerinde yoğunlaşmıştır (Yıldız 2012, s. 130). Coşkun, Şah İbrahimli dedelerin Mezirme'nin yanı sıra Kangal'ın Mamaş köyünde, Tokat'ta ve Arguvan'da bulunduğunu yazar (Coşkun 2015).

Geçmişte Ballıkaya'dan dedelerin Sivas, Tokat, Amasya ve Çorum'daki taliplerine (bağlılarına) gittiği, oralarda cem törenlerine katıldığı bilinmektedir (Çoban 2018, s. 79–80).

Ziyaret yerleri

Ballıkaya'da Vayloğ Dede ve Karadirek ziyaretleri önemli mekânlar arasındadır (Yılmaz 2023) (Nişanyan Yeradları).

• Karadirek
• Vayloğ Dede Türbesi

Müzik ve âşıklık geleneği

Levent Çoban'ın Hekimhan müzik kültürü üzerine yaptığı araştırma, Şah İbrahim Ocağı'nın yörede bulunmasını ve merkezî bir konumda olmasını Hekimhan'ın müzik dağarcığının zenginliğinin nedenlerinden biri olarak gösterir (Çoban 2018, s. 78). Aynı çalışmada aktarılan görüşlere göre:

• Ballıkaya'da yetişen Yemenli ve Gevheri gibi âşıklar ile Âşık Yusuf ve İmam Dede gibi dede-âşıklar, Sivas'tan Arguvan, Arapgir ve Hekimhan'a kadar hemen her köyde tanınır Aktarılan (Özerol 1989'dan aktaran Çoban 2018, s. 79).
• Ballıkaya'da dede-âşıkların söylediği, bozlak benzeri yüksek havalar vardır Aktarılan (Özerol ile görüşmeden aktaran Çoban 2018, s. 79).
• Dedelerin uzak yörelerdeki taliplerine gidip gelmesi, Arguvan, Hekimhan ve Çamşıhı yöreleri arasındaki ezgi ve ağız etkileşimini güçlendirmiştir (Çoban 2018, s. 79).

Çoban'a göre Hekimhan yöresinde en çok bağlama, tambur, kaval, keman, zurna ve davul kullanılır; halk oyunları genellikle davul-zurna eşliğinde oynanır. Alevî geleneğinde deyişler ve duvazimamlar usta-çırak ilişkisiyle bugüne taşınmıştır (Çoban 2018, s. 79–80).

Halk kültürü araştırmalarında Ballıkaya

Mevlüt Yılmaz'ın 2020–2021 yıllarında Malatya'nın 19 Alevî köyünde yaptığı halk hekimliği araştırması, Ballıkaya'yı da kapsar ve köyden kaynak kişilerle yapılan görüşmelere dayanır (Yılmaz 2023).