· Mustafa “Ateş” Öztürk
Bu yazı Mustafa “Ateş” Öztürk’e aittir ve 28 Mayıs 2020 tarihlidir. Yazarın onayıyla, Fatoş Oktay aracılığıyla gönderildiği haliyle yayımlanıyor. Fotoğraflar Mezirme Fotoğraf Arşivi’ndedir; her birinin altında çekeni yazılıdır. Yazıdaki bilgiler yazarın anılarıdır.
Mart ayında kardelen adeta karı delerek çıkan baharın müjdecisi beyaz bir çiçektir. Bir nevi işaret fişeğidir. Arkasından genelde mor, sarı ve beyaz renkleri de olan nazik, naif, zarif bir çiçek olan nevruz çıkar. Mart cemrenin toprağa düştüğü aydır. Mevsimler günümüzde değişmiş olsa da ilkbahar aylarını biz yine mart, nisan, mayıs olarak biliriz.
Nisan ayı doğanın uyandığı, börtü böceğin ortaya çıktığı, her tarafın yeşile boyandığı aydır. Bademlerin, vişnelerin, kayısıların çiçek açtığı, söğüt ağaçlarının dallarını genç kızların saçlarını andıran salkım salkım aşağıya doğru salındırdığı aydır.
Fotoğraf: Haydar Öztürk, 2020’ler. MZ.2026.2.1
Mayıs ayı, baştan itiraf edeyim ki, on iki ayın içerisinde en çok sevdiğim aydır. Şarkılarda, türkülerde eylül ayı daha çok geçer ama ben mayısa vurgunum.
Fotoğraf: Haydar Öztürk, 2020’ler. MZ.2026.2.2
Bu ayda her taraf kır çiçekleri ile bezenir; gülü andıran, öküz götü dediğimiz sarı ve beyaz çiçekleri olan, kuşburnuna benzeyen çiçekler köyün çevresine ayrı bir güzellik katar. Mayıs; ılık rüzgârların estiği, adeta insanı okşayan, saçlarını dalgalandıran, armutların beyaz çiçeklerini açtığı, ceviz ağaçlarının burcu burcu püsküllerini sarkıttığı aydır. Mayısta Kayabaşı’nda Pirsultan diye adlandırılan zirvenin karı eriyerek Barık’tan görkemli bir şelale olarak akar.
Fotoğraf: Mustafa Güner, 2020’ler. MZ.2026.2.3
Fotoğraf: Hüseyin Öztürk, 12 Mayıs 2013. MZ.2026.2.4
Çiğdem, nergiz, gosguç, kenger bu ayda doğaya “Merhaba” der. Gosguç ve çiğdemi ucuna sivri bir demir çaktığımız külbe sapı gibi bir değnekle (hazlengüç) çıkarırdık. Menç (kuzu, oğlak) yayarken (otlatırken) meşelere “şor” denen tuzlu ayran serperdik. Buğday tarlalarının yeşili bir bir buçuk karış, yani 25-30 cm olduğunda buna köylülerimiz “köcek” derlerdi. Kıştan zayıf çıkmış “alıta” denen koyun ve keçiler beslenmeleri için köceğin içine salınırdı.
Köylülerimiz 1985-1990 yıllarından sonra yaylaya göçmeyi bıraktılar. Bu tarihlerden önce her yıl 15 Mayıs’tan itibaren Haziran ayının ilk haftasında yaylaya göçmek isteyenler çardak ve çadırlarını kurmaya başlarlardı. Yaylalar Alaçayır, Kayabaşı, Horunoğlu idi. Bir de Çukurcaçimen ve Çeki vardı.
Köyde keçi ve koyundan oluşan en az yedi sekiz sürü, her sürünün de bir çobanı ve köpekleri olurdu. Kış aylarında küçükbaş hayvanlarının barınması için altı yedi tane ağıl vardı.
Yaylaya çıkmadan evvel kuzu ve oğlakları emzirmek için koyun ve keçiler birbirine katılırdı (ahıştırılırdı). Bunun için daha çok Alıçarası, Ağbayır ve Kayadibi’nde Dikenlinin Düz seçilirdi.
Yaylaya göçüldüğünde iki sürü kubaşırdı (birleşirdi). Koyunlar ayrı, keçiler ayrı otlatılırdı. Bir sürüde en az 300-350 davar (koyun, keçi) olurdu. Köylüler köyün çevresi ekili ve bahçe olduğundan sürülerini mera olan yaylalarda otlatmak zorundalardı. Her ailenin 10, 15, 20, 30 davarı olurdu. Sürü sahiplerinin ise 100-150 davarı olurdu. Aileler davarlarını genelde kendi kabilesinden kişilerin sürüsüne katarlardı.
Yaylalarda çadır ve çardak kurulan yerlerin her biri “yurt” diye adlandırılırdı. Alaçayır’a göçenler her yıl daha evvel göçtükleri yurtlarına çadır ve çardaklarını kurar, göçerlerdi. Çardakların içerisinde yatak konacak yüksekçe bir yer, yağ ve yoğurt konacak derince bir kuyu ve ocaklık bulunurdu. Çardakların duvarı küçük taşlarla örülür, üzeri ise ağaç ve yapraklarla örtülürdü. Önünde de “kapsa” denen bir kapısı bulunurdu. Çadırlar Yörüklerin de günümüzde kullandığı kıl çadırlardı.
Alaçayır Yaylası yukarı, orta ve aşağı olmak üzere üç obadan oluşmakta idi. Aşağı Alaçayır ortasından diğer obalara giden yol geçerdi. Çocuklar burası çayır çimen olduğundan futbol oynarlardı. Her obanın bir su kuyusu vardı. Ayrıca ineklerin dışında büyükbaş hayvanların akşamları konulduğu kapalı “evşe” vardı.
Yayla Yolu ve Yolcuları
Akşam olduğunda güneşin batmasına yakın yaylaya gidecekleri tatlı bir telaş alırdı. At, eşek gibi binek hayvanına binerek veya yaya olarak yola koyulurlardı. Alaçayır’ın köye uzaklığı 3-4 km idi. Diğer yaylalar da tahminen bu kadar uzaklıkta idiler.
Köylüler yayla vaktinin geldiğini Ballıkayalar’a gölgenin gelmesi ile belirlerlerdi. Yaylaya daha çok kadınlar, gençler ve çocuklar giderdi. Erkeklerin çoğu köyde kalırlardı. Yayla vakti geldiğinde işini bitiremeyen kadınlar, sabahtan akşama kadar çalıştıkları için daha yaptıkları kahvaltı ile olduklarından acıkmış olurlardı. Yaylaya gitmek için yollandıklarında yavan bir ekmek ile yeşil soğan, salatalık veya bir domatesi önlüklerinin arasına koyarak yolda yemeye hazırlanırlardı. Yaylacılar yola koyulduklarında köyle Alaçayır’ın arası sanki insan dolardı.
Ağbayır’a çıktığımızda her taraf ekili ama bazı tarlalar da nadasa bırakıldığından herk olurdu. Ekili kısımlara rüzgâr vurduğunda “Meksika dalgası” gibi dalga dalga olurdu.
Yusuf Ağa Amcalar genellikle Çeki’ye göçerlerdi. Bazen de Yukarı Alaçayır’a göçerlerdi. Bir gün yaylaya gitmekte gecikmiştim. O saatte herkes akşam yemeğine oturmuş olurdu. Düldüzdede’ye doğru varırken önümde birisi öyle bir uzun hava çekiyor ki yeri göğü inletiyordu. Şimdi de zaman zaman eski kasetlerine rastladığımız Abuseyif Amca idi bu kişi.
Yaylacılar güle oynaya giderken Bıyıkoğlu dediğimiz yerin çevresi nohut tarlalarıyla dolu olurdu. Herkes orda nohut çalırdı.
Yol boyu kadın, erkek, çoluk çocuk… Kimi türkü söyler, kimi şakalaşır, kimi dedikodu yaparak güle oynaya hoşça vakit geçirirlerdi. İnsanlar akşama kadar olan yorgunluklarını yolda atarlardı. Genç kız ve erkekler birbirlerini yayla yolunda tanır, birbirlerine adeta kur yaparlardı. Birbirilerini tanıma fırsatı bulurlardı. Hanımlar yaşlı erkeklerin yanında hayvana binmezlerdi; utanır, hemen hayvandan inmeye kalkarlardı. “Gelinlik” ederlerdi.
Köyden çıktıktan sonra mezarlık, Yazır, Başpunar, Ağbayır, Düldüzdede, Harmanyeri, Bıyıkoğlu ve Alaçayir’a varırdık.
Akşam olup Alaçayır’a varıldığında, kuyulardan su çekilerek davarlar sulanır ve sağılırdı. Sabah olduğunda ekmek pişirilir, yayıklar yayılırdı. Köye gidecekler yağ, hengille yoğurt, yannıkta ayran götürürdü köyde kalanlar için. Annelerimiz yaylada öğlen olduğunda rutin işleri yaptıktan sonra yine kuyudan su çeker, davarları kürün ve teştlerde sularlardı. Sütleri pişirip yoğurt çaldıktan sonra ekin tarlalarına çalışmaya giderlerdi.
Yayla Dönüşü
Yayladan köye gidenler Temmuz ayının başından itibaren Başpunar’a geldiklerinde bir değirmen yürütür suyu geçerlerdi. Yolcular; Hasi Emmigilin bahçe ile Gılıçaligilin bahçenin arasından geçerken hurma çiçeklerinin nefis kokusunu soluyarak, durmadan öten cırcır, ağustos böceği ya da çırzı diye adlandırılan böceklerin konserini dinleyerek yollarına devam ederlerdi.
Yazır geçilip yukarı mezarlığa varıldığında Kâtip Ali’nin bir anıtmış gibi algılanan mezarı dikkat çekerdi. Daha sonra Mehmet Öztürk Amca’nın ceviz, dut ve armut ağaçlarının arasına gizlenmiş gibi olan yazlık evi, Öğeçe hargını geçip köy köprüsüne inerken sol tarafta Hacı Amca’nın poğh elması, sağ tarafta Süleyman Öztürk Amca’nın yazlık damı ve yol kenarındaki vişneleri… Bu yolu eşek üzerinde geçen yolcular, bir taraftan çizmesin diye vişne dallarından sakınırken bir taraftan da birkaç tane vişne koparıp ağzına atmadan geçemezlerdi.
Fotoğraf: Haydar Öztürk, 2020’ler. MZ.2026.2.6
Birkaç kez yapılıp yıkılan köy köprüsünü geçtikten sonra çocukların oyun merkezi olan, aynı zamanda sığır yolu da dediğimiz Devetaşı’na varılırdı. Bu taşın hemen 50 metre aşağısında “yunnak” denen, 20-25 metre boyunda, 5 metre eninde, önünden dere akan, köyün ortak malı olan çamaşır yıkama yeri vardı. Yunnaktan daha aşağıda ise aşağı köprü vardı.
Devetaşı’ndan itibaren yürüyünce Vayloğ Dede’nin kara erik bahçesinden geçilir, Ağpunar’a varılırdı. Buradan bir tas su içmeden geçilmezdi.
Ebuseyf ve Şehriban Öztürk. Fotoğraf: Haydar Öztürk, 1980’ler. MZ.2026.2.5
Eski köyün evleri birbirine girmiş gibiydi. Büyüklerimizin anlattığına göre eşkıyadan, baskınlardan korunmak içinmiş. Eskiden evler tek katlı yapılmışken 1950’den sonra ikinci katlar Aşılık’tan çıkarılan sarı ve kırmızı taşlardan yapılmaya başlanmış.
Ağustos ayının 20-25’i olduğunda yaylada bir yağmur bir fırtına olur; çardaklarda ve çadırlarda durmak imkânsız bir hal alırdı. Köylülerin bir kısmı köye, kimisi de Göze’den başlayıp sırasıyla Mercan Pınarı, Çahkşak, Değirmenönü, Çatak boyunca akan köy deresinin iki yanındaki bahçelerde ceviz, dut, kaysı, elma, vişne gibi ağaçların altına yapılmış iki odalı bağdamı denen mekânlara göçerlerdi.
Değirmenönü’ndeki bahçelerin içleri çayır çimen olurdu. Buralarda çok güzel düğünler yapılırdı. Kış mevsimi gelinceye kadar buralarda oturulurdu.
Eski köyümüzdeki yaşamdan bir kesit sunmaya çalıştım.
“ATEŞ” MUSTAFA ÖZTÜRK
28.05.2020
Bu yazı Origmark’ta kayıtlıdır. Kaydın saati ve özgünlük belgesi: