Yusuf Ağa Dede

Kimdi

Köyün muhtarı

Dönem

1309 (1893) – 17 Ağustos 1983

Diğer adları

Yusuf Öztürk, Muhtar Yusuf Ağa

Dayanak

Aktarılan

İlgili yerler

Eski köy, Ağpuğar Çeşmesi

Şecerede

Başağalar şeceresinde

Biyografiyi yazan: Zeynep Oktay. Sayfa düzeni ve kaynak notları: mezirme.com.

Zeynep Oktay’ın anlatımı

Aşağıdaki anı yazısını Zeynep Oktay yazmıştır (Oktay). Metin, 2 Kasım 2026’da Fatoş Oktay’ın gönderdiği haliyle yayımlanmaktadır.

YUSUF AĞA DEDE (YUSUF ÖZTÜRK)
(1309/1893 - 17.08.1983)

Yukarıdaki fotoğrafta Yusuf Ağa Dede Çekibaba’yı selamlarken güne ‘Merhaba’ diyor gibi.

Çekibaba karşı dağların en yüksek tepesi. Köyümüz Mezirme’nin eski yerleşim alanı olan yamaç Çekibaba’ya bakıyor. Evler yamaçta bir merdivenin basamakları gibi sıralanmış.

Yusuf Ağa Dede köyün muhtarı. Yirmi beş otuz yıl yapmış bu işi. Sevilen, sayılan, güvenilir bir insan. Eski Türkçeyi okuyup yazabiliyor, yeni Türkçeyi okuyor ama yazamıyor.

Babası Ebuseyf Ağa, anası Havva Bibi. Yemenli Abidin Efendi de dayısı. Dayısının kızı Köpük Ana ile evlenmiş; bir oğlu var, Ebuseyf Amca.

Yusuf Ağa Dede’nin üç kız kardeşi var:
Emine Bibi (Haydar Efendi’nin eşi)
Medine Bibi (Hasançelebi’ye gelin gitmiş.)
Elif Bibi (Arguvan - Sülmenni’ye gelin gitmiş. Çocuğu olmamış. Kumasının çocuklarını büyütmüş. Yaşlandıktan sonra Yusuf Ağa Dedegile gelmiş. Onların yanında ölmüş.)

Rahmetli babam benim çocukluğumdan söz ederse “Çok meraklı bir çocuktun. Ne çok şey sorardın” diye gülerek anlatırdı. Yusuf Ağa Dedegil ile bizim evimiz aynı sokağın iki yanında idi. Onların kapıda merdivenden inince hemen merdivenlere dayalı devasa boyutta kübik bir taş vardı. Henüz okula gitmiyorum, neredeyse benim boyumdan daha yüksek. Sorarmışım:

-Bu taş ne?
-Binek taşı kızım.
-Binek taşı ne?
-Ata binmek kolay olsun diye bu taşın üstüne çıkılır.
-Kim çıkar?
-Yusuf Ağa Deden çıkar, ata biner.
-Niye biner?
-Hekimhan’a gitmek için biner.
-Hekimhan’a niye gider?
-…

***

Niye gittiğini kaymakamdan öğrenelim:

İsmail Köse altmışlı yıllarda Hekimhan Kaymakamı.

Sene 1991, DYP-SHP koalisyonu var. İsmail Köse DYP Erzurum milletvekili seçiliyor ve TBMM İçişleri Komisyonu Başkanı oluyor. Kardeşim Haydar Öztürk Anadolu Ajansı’nda parlamento muhabiri. Bir grup gazeteci başkanı tebrike gidiyorlar.

Sohbet sırasında Haydar “Malatya-Hekimhanlıyım” deyince Başkan “Mezirme’yi bilir misiniz?” diye soruyor. “Mezirmeliyim” yanıtını alınca da “Muhtar Yusuf Ağa’yı tanır mısınız?” sorusu geliyor. Yanıt “Amcam” olunca Başkan kalkıp ikinci kere elini sıkıyor. Yusuf Ağa Dede’yi oradaki misafirlere övgü dolu sözlerle anlatıyor:

-Haydar Bey gibi uzun boylu, babayiğit bir adamdı. Mezirme en kalabalık köylerimizden biriydi. Haftanın üç dört günü mutlaka ilçede olurdu. Her seferinde bana bir bakraç yoğurt getirirdi. Köyünün, komşu köylerin sorunları için gelirdi. Hiçbir zaman kendisi için bir isteği olmadı. İmkânlar dâhilinde hep ona yardımcı olmaya çalışırdım. Yusuf Ağa yiğit adamdı. Hakseverdi. Sevilen, sayılan biriydi.

***

Haydar’ın anlattığına göre köyün çocukları da onu çok severmiş.

Yusuf Ağa Dede, çocuklarla. 1960’ların son çeyreği, Mahmut Öztürk. Fatoş Oktay koleksiyonu, MZ.2026.6.2

Köy deresinin üst tarafında Göze (köy deresine su veren kaynakların olduğu yer), orada da Yusuf Ağa Dede’nin bahçesi, yoncalıkları vardı. Yoncalıkların çitleri boyunca elma, erik ağaçları yetiştirmişti. Oralardan çokça meyve toplar, zembillere (küçük meyve sepeti) doldurur, heybesine yerleştirir, eşeğine yükler, köye gelirmiş.

Altmışlı yılların sonu. Kardeşim ilkokulda. Onun gibi bir alay çocuk köye içme suyu sağlayan Ağpuğar çevresinde, yani tam Yusuf Ağa Dede’nin geçeceği yollarda oynuyorlar. Yusuf Ağa Dede’nin eşeği Ağpuğar’a yaklaşınca çocuklar oyunu bırakıp Dede’yi kuşatmaya alırlarmış. Onun boş gelmeyeceğini bilir, heybesinde ne varsa alır, hoplaya zıplaya oyunlarına dönerlermiş. Evi köyün ortasında bir yerde olduğu için eve kadar yol boyunca büyük küçük kime rastlarsa dağıtarak ilerlermiş. Eh, böyle dedeyi bütün çocuklar sever.

***

Bizim çocukluğumuzda Yusuf Ağa Dede’nin muhtarlığı döneminde bir köy odası geleneği vardı. Yusuf Ağa Dede evinin bir odasını köy odası olarak ayırmıştı. Herkes her akşam orada toplanırdı, söz sohbet edilirdi. Köyün sorunları orada tartışılırdı.

Elektrik yok, evler gaz lambasıyla aydınlatılıyor. Sokaklar karanlık. Dışarıya çıkmak durumunda olanlar minik gaz fenerleriyle idare etmekteler. Akşam yemeğini yiyen fenerini alır, yola düşerdi. Çünkü köy odası alışkanlığı erkeklerin vazgeçilmezi idi. O dönemde televizyon yok, radyo yok, gazete yok, yani o mekân insanların dışarıya açılan penceresi.

Köyden biri Hekimhan’a, Malatya’ya ya da bir başka yere gidip geldi diyelim. O gün o kişi ilgi odağı olurmuş. Herkes yerini aldıktan sonra Yusuf Ağa Dede babama:

-Hüsük, en iyi sen sorguluyorsun; hadi, sor bakalım, dermiş.
Babam soru sormak yerine sadece:
-Komşum Çaşırlık’tan¹ çıktığından başla; yediğin içtiğin sana, gezdiğin-gördüğün bize, dermiş.

Söz, sohbet, yarenlik gırla… Yine böyle bir akşam sohbetinde Abbas Ağa (Abbas Koç), Memed Ağa (Mehmet Güner), Kapıkıran’ın Ali (Ali Güner) muhtara takılıyorlar:

-Hadi, hadi, sen herkesi kandırırsın.
-Herkesi değil, Başöğ’ün İsmail’le Dımış’ın Hüsük² kanmaz. Ama ikisine de dağlar kadar güvenim var, diyor Yusuf Ağa Dede.

Aşağı mahalle şen misin, yukarı mahalle sen misin, derken vakit ilerliyor. Birer ikişer izin isteyenler fenerlerini alıp ayaklanıyorlar. Yusuf Ağa Dede misafirlerini uğurluyor. Arkası yarın…

Bu yarınlar yirmi beş otuz yıl sürüyor. Tabii yaz ayları hariç. Yazın herkesin çok işi var. Baharda ekim, dikim. Yazın hon (ekin biçme), harman. Güzün aşlık, kışlık… Böyle devam.

***

Yusuf Ağa Dede’nin torunları Mahmut Ağabey (Mahmut Öztürk), Medine Aslan ve zaman zaman da diğer bazı köylülerimizden dinlediğim anekdotları da aktarmaya çalışayım:

Yıl 1938-39 olabilir. İbrahim Ethem Akıncı Malatya Valisi. İhsan Sabri Çağlayangil ise Malatya Emniyet Müdürü. Köyde yalnız Mezirme Jandarma Karakolu’nda telefon var. Çağlayangil karakola telefon ediyor:

-Yusuf Ağa, köye ava geleceğiz, diyor.
Muhtar da,
-Buraca masraf bize, oraca size, diyerek tedarikli gelmeleri konusunda imada bulunuyor.

Vali, Emniyet Müdürü ve beraberindekiler Hekimhan’a gelip süvari bölüğünden aldıkları atlarla köye geliyorlar. Köyün girişinde Çaşırlık denen yerde köylüler tarafından karşılanıyorlar. Faraza Hüsük Emmi (Hüseyin Oktay) ısrarla “Buyurun, buyurun, Haydar Efendigile buyurun” diye onları yönlendiriyor.

Haydar Efendigile varıyorlar. Vali çizmesini çıkaramıyor; donmuş, ayağı sıkıntıda. Becerisine güvendikleri bir delikanlı olan Abidin Akbaba’yı (Ittoğ’un Abidin) çağırıyorlar. Abidin Akbaba kendine has bir yöntemle Vali’yi çizmelerinden kurtarıyor. Çağlayangil ona “Seni polis yapacağım” diyor. Yapıyor da.

O gece Haydar Efendigilde yatıyorlar. Kahvaltıyı Muhtar Yusuf Ağa’da yapıyorlar. Kahvaltı sonrası kapıdalar. Vali Yusuf Ağa Dede’ye Çekibaba’yı (karşı tepeleri) işaret ederek eteğindeki civar köyleri soruyor. O da parmağı ile göstererek kısa açıklamalarda bulunuyor:

-Çeki ve Palaz Mezirme’ye komşu Kürt köyleri. Muhail…
-Bu Kürtleri kov, kov, diyor gruptan biri.
-Yok, onu yapmam işte. Kurban olduğum, onlar bir lokma ekmeğinin peşinde, yoksul, çarnaçar insanlar, diye cevap veriyor Yusuf Ağa Dede.

Yamaçtaki eski Mezirme. 1980’lerin ikinci yarısı, Haydar Öztürk. Fatoş Oktay koleksiyonu, MZ.2026.6.3

Ama başka bir şey yapıyor. İkinci Dünya Savaşı yılları. Kıtlık, kıyamet diz boyu. Devlet köylere ödünç buğday yardımı yapıyor; aradan iki üç yıl geçince geri topluyor. Yusuf Ağa Dede direniyor. Köylülere dağıtılan buğday geri verilmiyor.

***

Arguvan’ın Karaca köyünde “Karacalı Abbas” adıyla tanınan bir toprak ağası Yusuf Ağa Dede’nin adıyla giden köylülere gaz tenekesi ile ölçerek birer çuval ödünç arpa, buğday veriyor. Yusuf Emmi’nin (Ebile’nin Yusup, Yusuf Yalçın) “Borca ise bir daha koy” sözü köyde hala bir espridir.

Yusuf Ağa Dede Hekimhan’da Faizci Halim ile karşılaşıyor. Hal hatır faslından sonra Faizci Halim,
-Yusuf Ağa, Karacalı Abbas bu kadar aptal mı? Senin neyini alacak da bu kadar ekini köylüye dağıttı, diye soruyor.
-Halim Efendi, Karacalı bizden faiz istemiyor. Borç aldık, zamanı gelince öderiz. Borç namustur, Allah kerim…, diyor Yusuf Ağa Dede.

***

Ola ki yine kırklı yılların başı. Yine kıtlık, açlık, yoksulluk hadden ziyade. Yusuf Ağa Dede’nin Kayadibi’ndeki tarlasında arpa ekili. Yardım olsun diye akrabadan birkaç aileye,

-Gidin Kayadibi’ndeki arpayı yolun³, öğütün, diyor.
Bir akrabası engel olmak istiyor:
-Niye veriyorsun? Sen beceremezsen ben biçerim.
Yusuf Ağa Dede sinirleniyor:
-Sen benim şeleğimsin⁴. Baban da babamın şeleğiydi. Kayadibi’nin arpası hepimize yeter. Git, sen de yol, diyor.

***

Geçmişte köyümüzün komşu köylere kıyas daha büyük ve kalabalık oluşu “seksen evli Mezirme” diye ifade edilirdi. Köylüler sonbaharda kışa doğru Ziraat Bankasından zirai kredi alırlardı. Bunca kalabalıkla bu işi iki üç günde kotarmak zor işti.

Banka köylüye kredi veriyordu ama bir önceki borcu herkesin ödemiş olması koşuluyla. Yani Ali’nin borcu ödenmemişse Veli’ye de kredi yok. Köyden ilçeye git, gel bir günlük yol. Hayvan sırtında zor bir yolculuk. Daha kötüsü de köprü yok, yağmur yaş varsa çaylardan nasıl geçilir? İğdir Çayı’nı zor zahmet geçtik diyelim, Bağırsak Çayı coştu ise sele kapılmadan nasıl geçilir?

Aynı gün işlerini bitirip dönme şansını yakalayamayan uzak köylerden gelenler ilçedeki nalbant Pepe Mustafa’nın dükkânında yatıyorlar. Çekilir gibi değil.

Muhtarın bir çözüm bulması gerek… Bu gibi durumlarda bizim köylülerin şöyle bir şansı var: Yusuf Ağa Dede köyden beraber geldiği insanları ikişer üçer grupluyor. Onları esnafa dağıtıyor.

-Ömer Efendi bugün bizden üç misafirin var.
-Tahsin sen iki kişi alacaksın.
-Urkuya’nın Memed’e de üç kişi yollayalım.
-Gavur Ali de üç kişi alır.

Ve esnaftan hiç kimsenin itirazı yok. Değerli insanlar. İş buraya gelmeden daha öncesinde de bir hazırlık var. Şöyle:

Meyrey’in Yusup (Yusuf Çakır) köy bekçisi. Muhailli Mıççı kır bekçisi. İhtiyaç duyulduğunda bekçilerden biri tellallık yapardı. Köyde yukarıda bir evin damına çıkıp herkesin duyacağı bir sesle bağırırdı:

-Komşular “Duyduk, duymadık” demeyin! Akşam köy odasında banka borçları için toplantı var! “Duyduk, duymadık” demeyin ha! Akşam toplantı vaaar!

Akşam toplantıda borçlar, ödeyebilecek durumda olanlar, ödeme imkânı olmayanlar tespit edilir. Çareler üretilir. Ertesi sabah Yusuf Ağa Dede Hekimhan yolcusu. Bulup buluşturacak, ondan gelen habere göre de köylüler bankaya gidecekler. Gün ola, hayrola… Yarın bu günden güzel osun inşallah…

Kulağım televizyonda. Rezillik diz boyu. Gazete başlıklarına göz atıyorum, daha beter. Şimdi yaşananlarla kıyaslayınca altmış yetmiş yıl önce bir dağ köyünde yönetimin ve çoğu okuryazar dahi olmayan köylülerin sorunlarına hep beraber demokratik çözüm arayışları ve dayanışmaları çok dikkate değer.

Hepiniz için dileğim yıldızlar yoldaşınız olsun…

¹ Çaşırlık: Eski köyde Hekimhan’a giderken köyün çıkışı.
² Başöğ’ün İsmail: İsmail Öztürk, Dımış’ın Hüsük: Babam Hüseyin Öztürk
³ Yolun: Toplayın, biçin.
⁴ Şelek: Sırttaki yük.

— Zeynep Oktay

Hayatı

Zeynep Oktay’ın yazısına göre Yusuf Ağa Dede (Yusuf Öztürk) 1309’da (1893) doğdu, 17 Ağustos 1983’te öldü. Babası Ebuseyf Ağa, annesi Havva Bibi’dir. Dayısı Yemenli Abidin Efendi’nin kızı Köpük Ana ile evlendi; bir oğlu oldu. Yirmi beş otuz yıl Mezirme’nin muhtarlığını yaptı (Oktay). Yemenli Abidin Efendi’nin, Yemenli sayfasındaki âşıkla aynı kişi olup olmadığı doğrulanmadı.

Başağalar şeceresinde Süleyman Ağa kolundan Ebuseyif Ağa’nın oğlu “Yusuf Ağa” olarak kayıtlıdır (şecere). Şecereyi derleyen Ali Yalçın, 1956–1977 arasında topladığı bilgilerin çoğunda “uzun yıllar muhtarlık yaptığı bilinen” Yusuf Ağa’nın adının geçtiğini yazar (Yalçın, notlar 1984). Yerel basın da onu köyün tanınmış adları arasında anar (Durum Gazetesi, 18.04.2024).

Yazıdaki olaylar aile ve köy anlatısıdır; yazar bir bölümünü torunlardan ve köylülerden dinlediğini belirtir. Vali ve emniyet müdürünün köy ziyareti, ödünç buğdayın geri verilmemesi ve kaymakamın sözleri gibi anlatılar için resmî bir kayıt görmedik.

Eksik olanlar

• Muhtarlık yıllarını gösteren resmî kayıt
• 1938–39 ziyaretine ve savaş yıllarındaki buğday yardımına ilişkin belge
• Fotoğraftaki çocukların ve kapıda oturan kişinin adları

Bu kişi hakkında bilgi, belge ya da fotoğrafınız varsa bize yazın.

← Tüm kişiler