Eğitmen Abidin Öztürk

Wer

Dorflehrer (ab 1945)

Lebenszeit

1918 – 28. Dezember 1993

Weitere Namen

Eğitmen Amca, Efendi, Yemenli'nin Abidin, Haydoğ'un Abidin

Grundlage

Überliefert

Zugehörige Orte

Altes Dorf

Stammbaum

Im Stammbaum der Başağalar

Lebenslauf von: Zeynep Oktay. Gestaltung und Quellenhinweise: mezirme.com.

Erinnerungen von Zeynep Oktay

Der folgende Erinnerungstext stammt von Zeynep Oktay (Oktay). Er erscheint im türkischen Original so, wie ihn Fatoş Oktay am 8. November 2026 geschickt hat.

ABİDİN ÖZTÜRK
(1918 - 28.12.1993)

Onu herkes kendine göre adlandırıyordu. Efendi, Yemenli’nin Abidin, Eğitmen, Haydoğ’un Abidin… Farklı isimlerle anılsa da bir imajı vardı: Özü sözü bir, güvenilir, saygın, örnek bir eğitimci.

Dedesi Abidin Efendi Cumhuriyet’ten önce Yemen’de görev yapmış, o nedenle aile “Yemenligiller” diye anılıyor. Babası Haydoğ Emmi (Haydar Öztürk), anası Güşü Ana (Güşü Öztürk). Beş kardeşler: Hüseyin, Abidin, Hasan, Ahmet, Yusuf.

Hasan’la Ahmet ikiz; Ahmet mantardan zehirlenerek askerde ölmüş. Kardeşlerden hiçbiri hayatta değil, hepsine rahmetler olsun…

Eğitmen Amca altı yedi yaşlarında iken bir kaza geçirmiş, sol eli bilekten kırılmış. Ne yazık ki bundan yüz yıl öncenin şartlarında doktora gitmemiş, gidememiş. Tedavisini köyde bir sınıkçı (kırıkçı) yapmış; daha doğrusu yapamamış ve küçük Abidin’in ömür boyu sürecek bir sıkıntısı olmuş. Büyümüş, okula gitmiş, askere gidememiş. Abbas Ağa’nın (Abbas Koç) güzel kızı Tamam Bacı ile evlenmiş. Dört çocuk babası olmuş: Ayşe, Kemal, Abbas, Ali.

***

Sene 1926. Minnet Emmi (Minnet Yılmaz) muhtar. Mezirmeliler imece ile toprak damlı da olsa bir okul yapacaklar. Nereye? Mezarlık tarafından Mezirme Deresi’ne indik, tahta köprüyü geçtik, Sığır Yolu denilen yolda köye doğru yürürken sağ kolda Haceli Dede’nin (Hacı Ali Yılmaz) bahçesi var. Tam da oraya.

İmece usulü çalışıyorlar ya kalabalık bir grup var. Usta da bir Ermeni vatandaş. Temel kazarken toprak kayması oluyor, usta ve birkaç çalışan toprak altında kalıyor. Bir panik yaşanıyor, herkes öncelikle kendi yakınını kurtarmanın çabasında. Ermeni usta çaresiz, “Bene de gelin! Bene de gelin! Bene de yazık!” diye sızlanıyor. Neyse ki yanlışlarını anlayıp ona da koşuyorlar. Çalışanların hepsi toprak altından sağ salim kurtarılıyor ama geriye bir ayıbın hikâyesi kalıyor. Köyün yaşlıları da “Ustam, kusura kalma, bu uşaklar¹ bir halt etmişler. Bu bize yakışmaz” diyerek Ermeni ustadan özür diliyorlar.

Yetmiş iki millete aynı gözle bakmak işte budur. Yüzyıllar öncesinden Hacı Bektaşların, Yunus Emrelerin, Pir Sultanların ektiği sevgi ve kardeşlik tohumlarını Âşık Veysel şöyle dillendiriyor:

Beni hor görme kardeşim
Sen altınsın, ben tunç muyum
Aynı vardan var olmuşuz
Sen gümüşsün ben sac mıyım

Topraktandır cümle beden
Nefsini öldür ölmeden
Böyle emretmiş yaradan
Sen kalemsin ben uç muyum

Okul yapımı tamamlanıyor. Duvarlar kerpiç, toprak damlı bir göz yer. Hiç yoktan iyidir. Eğitmen Amca bu okulda okuyor, eski yazı öğreniyor. 3 Kasım 1928’de “Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkındaki Kanun” yürürlüğe giriyor. Latin alfabesi temel alınarak oluşturulan Türk alfabesi ile eğitim görüyor.

Eğitmen Amca’nın kızı Ayşe Abla “1936 doğumluyum. Ben dört beş yaşındayken babam Akçadağ’a kursa gitmiş. 1945 yılında köyün okuluna tayini çıkmış” diyor.

Atatürk “Köylü milletin efendisidir” sözü ile köyün ve köylünün kalkındırılmasını işaret ediyor. Köye öğretmen yetiştirme sorunu ısrarla üstünde durulan bir konu oluyor. 1937’de “3238 sayılı Köy Eğitmenleri Kanunu” çıkarılıyor. Daha önce deneme olarak açılan eğitmen kurslarının sayıları artırılıyor. Eğitmen kursları 1947 yılına kadar devam ediyor. Sekiz binden fazla eğitmen yetiştiriliyor. Tek öğretmenli ve üç sınıflı köy okullarının beş sınıfa çıkarılması 1939-1940 yılından itibaren uygulamaya konuluyor.

Köyde üç yıllık eğitimden sonra dördüncü, beşinci sınıfları İğdir köyünde okuyan çocuklar olmuş. Örneğin Eğitmen Amca’nın küçük kardeşi Yusuf Amca ve ilkokul ikide, üçte bizi okutan öğretmenimiz Avni Oktay İğdir’de devam etmişler.

Öğretmenim Hüseyin Güner’den öğrendiğime göre Eğitmen Amca’dan önce köyde Hüseyin Nazmi, Seyfullah², Ömer Öncel ve Sami Oktay çalışmış. Kursu başarıyla tamamlayan Efendi Amca köyümüzden yetişen ilk ve son diplomalı “eğitmen”³ olmuş.

„Okula hizmet eden öğretmenler“ (Lehrkräfte, die der Schule dienten), 1973. Erstellt von A. Öztürk, H. Yıldırım, V. Satılmış. Namen auf der Tafel: Hüseyin Nazmi, Seyfullah, Sami Oktay, Abidin Öztürk, Ali Öztürk, Avni Oktay, Hüseyin Güner, Mehmet Yalçın, İpşir Güner, İsmail Yıldırım, Zeynep Oktay, İbrahim Yalçın, Vahap Satılmış, Hasan Yıldırım.

***

Biz Eğitmen Amca’nın öğrencileri olma şansını yakaladığımızda köyün okulu artık “Kapıönü” ya da “Çimlik” denilen yerdeydi. Mahmut Emmi’nin (Şaşoğ Mahmut) bahçesinden bir bölüm istimlak edilmiş. Önce tek derslikli bir yer yapılmış, sonra o yapıya yeni bir bölüm ilave edilmiş. Yeni bölümde genişçe bir avluya giriyoruz, oraya dört kapı açılıyor: İki sınıf, öğretmeler odası, odunluk. İlk yapılan sınıf bu plana dâhil değil. Evet, aynı çatının altı ama oranın kapısı direk bahçeye açılıyor, öyle olunca da kışın ısıtmak zor. Eğer okulda odun bitmişse sabah okula giderken birer odun götürmek de var ama Eğitmen Amca o durumu da göz ardı etmiyor. Büyüklerimizin zamanında okula odun getirmelerini sağlıyordu.

O, işine gönül vermiş bir eğitimciydi. Zamanla bunu daha iyi anladım. Ona göre öğretmelerin görevi yalnız harfleri ve okumayı öğretmek değildi. Görgü kuralları ile yaşamak, eski elbiseler içinde bile temiz olabilmek anlatılacak ve örnek olunacaktı. Dersleri verimli kılmak, sınıftaki mevcudu korumak için her zaman çaba göstermek gerekirdi. Ona göre sınıftaki tek bir öğrencinin eksikliği öğretmen için göz ardı edilmeyecek bir sorun olmalıydı.

Okul bahçesinin karakol tarafındaki alanda beş sınıf ikişerli sıralar halinde dizilir, andımızı okuduktan sonra sınıflara alınırdık. Yoklama yapar, gelmeyen arkadaşımız varsa içimizden birini onun evine gönderir, niye gelmediğini sorgulardı. Temizlik yoklaması yapardı. Ellerimiz ve mendillerimiz sıranın üstünde, bakmasını beklerdik. Sıraları gezer, kontrol ederdi. Herkesin tırnakları kesilmiş, eli ve mendili temiz olacak. O zaman kâğıt mendil yok. Bez mendiller kullanıyoruz. Kirli, kırışık diye azar işitmemek için hemen hepimiz iki mendil kullanıyoruz; biri ihtiyacımız için, diğeri Eğitmen Amca’ya göstermek için.

Defterimizi, kalemimizi çıkarır, derse başlarız. Zaman zaman defteri, kalemi olmayanlar çıkardı. Birkaçımızın defterinden birer yaprak alır, iç içe yerleştirir, defteri olmayan arkadaşımıza defter yapar, kendisi de yanına bir kurşun kalem katardı.

***

Aklımda kaldığı kadarıyla sınıf arkadaşlarımız: Kasım Fırat, Salman Yılmaz, Hamza Yalçın, Ahmet Öztürk, Yusuf Öztürk, Tamam Ercan, Abbas Öztürk (Eğitmen Amca’nın oğlu), Tamam Başaran, İsmail Köse, Ali Kocaman, Yusuf Uçar, Fadime Yılmaz, Köpük Yılmaz, Cafer Arı, Tamam Çelik, Zehra Şahin, Hacı Güner, Hüseyin Elverir, Elif Çakır, Hatice İnan, Köpük Öztürk. Sınıfımız daha kalabalıktı, hatırlayamadığım arkadaşlarımdan özür diliyorum.

Sıralarda üçer üçer otururduk, ortada oturana sıkıntı olurdu. Kimse ortada oturmak istemezdi. Ben, Ege Bibi’nin kızı Tamam, Emmioğlu Yusuf (Öğretmen Yusuf Öztürk) birlikte otururduk. Müşterek kararımız, her gün birimiz ortada oturacağız. Bu düzen bir gün aksayacak olsa aramızda tartışma çıkardı. Tamam “Zeynep mızıkçılık etme, ortaya otur hele” derdi. Yazın sevgili arkadaşıma “Bacı, söyle bakalım, kim mızıkçı, kim mızmızdı?” diye sormak istiyorum.

Yusuf Hoca da bu kavgalarımızı unutmamış; “Bu yüzden Eğitmen Amca’dan dayak yediğimiz bile olurdu” diyor. Ne ise abartmayalım, geçmiş zamanlarda falakaya yatanları düşününce hiçbir şey değil.

***

Zaman zaman hatırlayıp güldüğümüz bir ortak anımız var. Eski köyde evler bir yamaçta merdiven basamakları gibi, her bir basamakta evler bitişik nizam, yani üç dört ev yan yana. Mesela Haceli Dedegilin, Eğitmen Amca ve kardeşlerinin, babam ve kardeşlerinin oturdukları evler aynı sırada, birer duvar ortak. Öyle olunca da hepsinin damı (çatı) birleşik ve geniş bir alan oluşuyor. Evler iki katlı olduğu için çevresine göre yüksek olan bu alan Eğitmen Amca’nın gezinti alanı. Okul dışı zamanlarda o dama çıkıyor, iki eli arkasında bağlı, bir başta bir başa arşınlıyor. Evet, esen yelden nasibini alıyor ama aslında o bizim oynadığımız sokakları gözetleyerek bir denetimde buluyor. Yan yana bu üç evin önündeki sokak bizim mahalledeki çocukların oyun alanı. Bu sokak Osmanların kapısındaki sokudan (dibek taşı) başlıyor, İsmet Kirve’nin evinin önünde yolağı kesip, Tamoğ Bacı’nın bahçenin boynundan Yemenlilerin, yani Eğitmen Amcagilin diğer evlerinin önünden Ağpuğar’a (Akpınar) ulaşıyor. Anlayacağınız, istediğimiz her oyunu oynayabileceğimiz geniş bir ortam. Oyun kuran İsmail Ağabey (İsmail Koç), Hasan Ağabey (Hasan Koç), bazen de Köpük Abla (Köpük Yılmaz Koç) oluyor. Oyun kurmak kolay, ertesi gün Eğitmen Amca’ya hesap vermek zor. “Dün falan saatte falan yerde oynuyordun” diyeceğini, ev ödevlerinde bir eksiklik varsa cezalandıracağını hiç aklımızdan çıkaramazdık.

Sokak o an kalabalık. Kız kardeşim Tamam kolunu kırmış, kolu tülbentle boynunda asılı. Evdeki büyükler öğüt veriyor. “Yapma, etme, otur köşende. Kırığın geçene kadar uslu dur” deseler de kimin umurunda. Sağlam elinde zileker taşı ile geldi, oyuna katılmak istiyor. Tam bu anda Eğitmen Amca damdan “Bana bak bana Tamam Öztürk. Köpek sıçsın senin burnuna. Öteki kolun da kırılsa yine oynayacaksın. Git evine, dersine çalış. Yarın yine “Kolum kırık” bahanesiyle ödevini yapmadan gelirsen ben sana sorarım” diye sesleniyor. Bizim yaramaz seke seke eve dönüyor. Niye seke seke, diğer kolunu da kırmak için.

***

Mahmut Ağabey (Mahmut Öztürk) de bir anısını anlattı.

Sabah ders başlayacak. Eğitmen Amca çocuklardan birine “Git kapıdaki söğütten bir dal getir” diyor. Konu ne ise artık, anlaşılan müşterek bir suçun cezası olarak sıra dayağı var. Çocuk ince bir söğüt dalı ile dönüyor. Eğitmen Amca ucunu kırıp, yapraklarını temizleyerek küçük bir çubuk yapıyor.

Çubuğu getiren çocuğa,
-Önce sen aç bakalım elini, diyor.
Çocuk şaşkın, elini uzatırken,
-Bak Eğitmen, bir daha sana çubuk getiririm de sen de görürsün.

Bu cevap üzerine bütün sınıf kahkahayı basıyor; çubuğu isteyen de, getiren de beraber. Daha güzeli sıra dayağı da affa uğruyor.

***

Bütün bunlar yaşadıklarımızdan geriye kalan kırıntılar, topla çıkar elde kalan ufak tefek hatıralar. Gerçek o ki bu günümüz, dün bize emek veren büyüklerimizin armağanı. Gerek Eğitmen Amca ve öğretmenlerimize, gerekse ailelerimize şükran borçluyuz. Doğru yanlış her ne yaptılarsa bizim iyiliğimizi istedikleri için yaptılar.

“Güneş Mezirme’den doğar” sözü okuryazar oranının yüksek oluşunu vurgulamak için köyümüze layık görülen bir iltifattır. Eğitmen Amca hepimizin hayatında imzası olan bir eğitimci. Öğretmenlerin öğretmeni. Başka mesleklerde yetişenler bir yana, o dönem okuyan çok sayıda öğretmen var ve bunların hemen hemen hepsi onun tezgâhından geçmiş.

Von links nach rechts Zeynep, Bağdat, Abidin und Hüseyin Öztürk. Ende der 1980er, Ankara, Zeynep Oktay. Sammlung Fatoş Oktay, MZ.2026.7.2

Otuz beş yıl çalışmış. Emekli olduktan sonra Ankara’ya taşınmışlar. Bir süre görev yaptığım Almanya’dan döndüğümüzde hoşuma giden bir sürprizle karşılaştım. Akgünler Mahallesi Gönülcük Sokak’ta Eğitmen Amcagille komşu olmuştuk. Aynı mahallede bir hayli kalabalıktık. Köyden gelen akrabalar, hemşehriler burada küçük bir Mezirme oluşturmuşlardı. Samimi, sıcak bir ortam vardı. Rahmetli eşim Hasan Oktay bu konuda duyarlı davranan biriydi. Çok sık olmasa da mahalledeki büyüklerimizi bizim evde buluşturmayı severdi. Yukarıdaki fotoğraf böyle bir günde bizim evde çekilmişti. Soldan sağa:

Zeynep Bacı- Zeynep Öztürk “Haydoğ’un gelini Zeynep”
Bağdat Bacı- Bağdat Öztürk “Başöğ’ün gelini Bağdat”
Eğitmen Amca- Abidin Öztürk “Haydoğ’un Efendi”
Babam- Hüseyin Öztürk “Dımış’ın Hüsük”

“Tırnak içindeki ifadeler niye?” diyorsanız, “Yiğit lakabı ile anılır” diyorum. Köyde bir gelenekti, bireylerin adları aile büyüklerinin adları eklenerek ifade edilirdi. Bu gelenek bence güzel bir vefa örneği.

Hepsini şükran duyguları ile selamlıyorum. Işıklar içinde olsunlar.

¹ Uşaklar: Gençler.

² Seyfullah Öğretmen’in tam adı Sedat Balyemez’in “1933 Yılı Dil Anketi Arapça ve Farsça Kelimelere Karşılık Öneriler” adlı kitabında Seyfullah Suphi olarak geçmektedir.

Atatürk başkanlığında 7 Mart 1933 tarihinde yapılan bir toplantıda Türkçedeki Arapça ve Farsça kelimelere karşılıklar bulmak amacıyla bir anket düzenlenmesi kararı alınır. Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nce (Cemiyet Atatürk’ün talimatıyla 12 Temmuz 1932’de kurulur, 1936’da Türk Dil Kurumu- TDK adını alır. 17 Ağustos 1983 tarihinde çıkan bir yasa ile özerk dernek yapısındaki TDK kapatılır; Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu adı altında kamu tüzel kişiliğine sahip bir devlet kurumuna evrilir.) belirlenen 1382 kelime 12 Mart 1933 tarihinden itibaren dört ay süresince 10-15 kelimelik listeler halinde gazeteler ve radyo aracılığıyla halka duyurulur. Bu kelimelere karşılık bularak gazetelere ve Cemiyet’e göndermeleri istenir. Seyfullah Öğretmen de Mezirme köyünden bu anket çalışmasına destek vermiş tarihi bir isimdir.

Sedat Balyemez, 1933 Yılı Dil Anketi Arapça ve Farsça Kelimelere Karşılık Öneriler, Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 2019
https://www.academia.edu/39233732/1933_Y%C4%B1l%C4%B1_Dil_Anketi_Kapak_%C4%B0%C3%A7indekiler

³ 20 Mayıs 1946 tarihli ve 381 sayılı Milli Eğitim Bakanlığı Tebliğler Dergisi’nde “379 Sayılı Tebliğler Dergisinde Yayımlanan Üstün Başarılı Sayılanların Devamı” başlığı altındaki listede Ömer Öncel Hekimhan İlçesi Gezici Başöğretmeni, Ali Öztürk Mezirme Başöğretmeni, Avni Oktay Mezirme Öğretmeni, Abidin Öztürk Mezirme Eğitmeni olarak yer almaktadır.
https://ia601609.us.archive.org/11/items/meb-tebligler-dergisi-pdf-arsivi-1926-dan/1946/381-mayis-1946.pdf

⁴ A. Öztürk, H. Yıldırım ve V. Satılmış tarafından hazırlanmış olan bu belge elime bu haliyle ulaştı. Emeği geçen öğretmenlerimizin eline sağlık.

— Zeynep Oktay

Leben

Nach Zeynep Oktays Text wurde Abidin Öztürk 1918 geboren und starb am 28. Dezember 1993. Weil sein Großvater Abidin Efendi vor der Republik im Jemen gedient hatte, hieß die Familie „Yemenligiller“; sein Vater war Haydoğ Emmi (Haydar Öztürk), seine Mutter Güşü Ana. Ein in der Kindheit gebrochenes und nie verheiltes linkes Handgelenk hielt ihn vom Militärdienst fern. Er heiratete Tamam Öztürk; sie hatten vier Kinder. Laut seiner Tochter Ayşe Öztürk besuchte er den Lehrgang für Dorflehrer in Akçadağ und wurde 1945 an die Dorfschule berufen. Er arbeitete fünfunddreißig Jahre und zog im Ruhestand nach Ankara (Oktay). Er liegt neben seiner Frau auf dem Friedhof Karşıyaka in Ankara (Oktay, Tamam Öztürk).

Die Nr. 381 des Amtsblatts des Ministeriums für Nationale Bildung (Tebliğler Dergisi) vom 20. Mai 1946 nennt im Kreis Hekimhan (Malatya) unter den als „herausragend“ Eingestuften „Mezirme Eğitmeni Abidin Öztürk“ (Abidin Öztürk, Dorflehrer von Mezirme); auf derselben Liste stehen Ömer Öncel und Avni Oktay (MEB Tebliğler Dergisi, 20.05.1946). Auf diesen Eintrag wies Zeynep Oktays Fußnote hin; wir haben das Dokument gelesen und bestätigt.

Tebliğler Dergisi, Nr. 381, 20. Mai 1946, erste Seite und S. 502: Ausschnitte aus den Originalseiten; Markierungen und Erläuterungen (auf Türkisch) von mezirme.com. Die ganze Seite: archive.org

Im Stammbaum der Başağalar ist er in der Linie von İpşir Ağa als „Abidin (Efendi)“ verzeichnet, Sohn von Haydar, Sohn von Abidin „Yemenli“; seine Brüder Hüseyin, Hasan, Yusuf und Ahmet sowie seine Kinder Ayşe, Kemal, Abbas und Ali stimmen mit dem Text überein (Stammbaum). Zu seinem Großvater siehe Yemenli.

Was noch fehlt

• Ein amtlicher Beleg für Abschluss des Lehrgangs und Berufung
• Dokumente zum Bau der Schule von Mezirme 1926

Wenn Sie Informationen, Dokumente oder Fotos zu dieser Person haben, schreiben Sie uns.

← Alle Personen